اختصاصی بسپار/ اقتصاد چرخشی در صنعت بستهبندی؛ بازیافت چرا هنوز برای همه بستهبندیها جواب نمیدهد؟
بسپار/ ایران پلیمر با نزدیک شدن اجرای مقررات جدید بستهبندی اتحادیه اروپا (PPWR) در اوت ۲۰۲۶ (مرداد ۱۴۰۵)، فشار بر تولیدکنندگان بستهبندی برای افزایش بازیافتپذیری، استفاده از مواد بازیافتی و طراحی سازگار با اقتصاد چرخشی بهطور قابلتوجهی افزایش یافته است. با این حال، کارشناسان معتقدند صنعت بستهبندی هنوز فاصله زیادی تا دستیابی به چرخههای واقعی و پایدار بازیافت دارد.
گزارش تازهای که در ۲۰ مه ۲۰۲۶ (۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۵) منتشر شده، نشان میدهد اقتصاد چرخشی در صنعت بستهبندی نه صرفا یک موضوع مرتبط با مواد، بلکه یک چالش کاملا ساختارمند است که به طراحی، زیرساخت، فناوری و اقتصاد بازار وابسته است.
چرا بازیافت بستهبندی هنوز پیچیده است؟
در نگاه اول، بستهبندی یکی از مناسبترین حوزهها برای اقتصاد چرخشی بهنظر میرسد؛ زیرا حجم مصرف بالایی دارد و عمر استفاده از آن معمولا کوتاه است. اما در عمل، تنها برخی جریانهای مشخص مانند بطریهای PET توانستهاند چرخه بازیافت به نسبت موفقی ایجاد کنند، در حالیکه بسیاری از بستهبندیها با وجود بازیافتپذیر بودن، در واقعیت بهصورت محدود بازیافت میشوند.
گزارش چند دلیل اصلی را برای این موضوع مطرح میکند:
- تنوع مواد و ساختارهای چندلایه
- تصمیمات طراحی مانند رنگها، افزودنیها و لایههای سدگر
- تفاوت زیرساختهای جمعآوری و سواچینی در مناطق مختلف
- چالش اقتصادی رقابتپذیری بازیافتیها از نظر قیمت و کیفیت
به گفته کارشناسان، موفقیت اقتصاد چرخشی تنها زمانی ممکن است که طراحی، زیرساخت و سامانه استفاده همزمان با یکدیگر هماهنگ شوند.
چرا سامانه بطریهای ودیعهای موفق شد؟
گزارش، سامانه بازگشت بطریهای PET را یکی از معدود نمونههای موفق اقتصاد چرخشی واقعی معرفی میکند.
دلایل موفقیت این سامانه عبارتاند از استفاده از مواد استاندارد و یکنواخت وجود سامانه بازگشت بسته و مشخص، نرخ بالای جمعآوری و زیرساخت تثبیتشده و مسئولیتهای روشن. اما همین مدل برای بسیاری از بستهبندیهای دیگر قابل اجرا نیست؛ بهویژه برای فیلمهای بستهبندی، ساختارهای چندلایه و بستهبندیهای ترکیبی که بازیافت آنها پیچیدهتر است.
طراحی برای بازیافت؛ چرخه از طراحی آغاز میشود
یکی از مهمترین محورهای گزارش، مفهوم «طراحی برای بازیافت» (Design for Recycling) است.
این رویکرد بر این اصل تاکید دارد که بستهبندی باید از همان مرحله طراحی بهگونهای توسعه یابد که بتوان آن را در سامانههای واقعی جمعآوری، سواچینی و بازیافت فراوری کرد. در این زمینه، شرکت Greiner Packaging نمونهای عملی با محصول K3® r100 ارائه کرده است. در بستهبندیهای ترکیبی مقوا-پلاستیک، جداسازی مواد معمولا دشوار است. اما در K3® r100، روکش مقوایی و لیوان پلاستیکی طی فرایند جمعآوری و فشردهسازی زباله بهطور خودکار از یکدیگر جدا میشوند. سپس هر ماده بهصورت جداگانه وارد جریان بازیافت میشود.
گزارش همچنین به راهکارهایی مانند ساختارهای تکمادهای، کاهش تزئینات و استفاده از نشانهگذاریهای دیجیتال اشاره میکند که میتوانند قابلیت سواچینی و بازیافت را بهبود دهند.
بازیافت بستهبندیهای چندلایه؛ آیا راهحل جدید پیدا شده است؟
بستهبندیهای چندلایه یکی از بزرگترین چالشهای بازیافت هستند، زیرا لایههای مختلف آنها معمولا بهطور دائمی به هم متصل شدهاند. اما پروژهای مشترک میان Krones، BASF، Südpack و TOMRA تلاش کرده این مشکل را حل کند. در این پروژه، از چسب ویژهای استفاده شده که میتواند طی فرایند بازیافت در محلول شستوشوی داغ حل شود. در نتیجه، پس از خرد شدن و شستوشو، لایههای مختلف از هم جدا شده و از طریق جداسازی چگالی به جریانهای مواد مربوطه منتقل میشوند. به گفته گزارش، این نخستینبار است که برخی بستهبندیهای چندلایه بدون نیاز به ایجاد زیرساخت کاملا جدید، قابلیت بازیافت پیدا میکنند.
زیستبسپارها؛ مکمل، نه جایگزین کامل
گزارش همچنین به نقش مواد زیستپایه در اقتصاد چرخشی میپردازد و تاکید میکند این مواد قرار نیست بهطور کامل جایگزین پلاستیکهای رایج شوند، بلکه در برخی کاربردها میتوانند مکمل راهکارهای موجود باشند.
یکی از نمونههای معرفیشده، محصول RENATURE® Wrap شرکت Storopack است؛ بستهبندی محافظی که از پسماند گیاهی نخود زرد تولید شده و برای کاربردهایی طراحی شده که پلاستیکهایی مانند نایلون حبابدار محدودیت دارند.
این ماده چندبار قابل استفاده است، با کمی رطوبت بدون چسب شکل میگیرد، دارای گواهی پوسانشپذیری خانگی است و از مواد زیستپایه بهجای مواد نفتپایه استفاده میکند.
آینده بستهبندی؛ فناوری بهتنهایی کافی نیست
جمعبندی گزارش نشان میدهد هیچ فناوری واحدی بهتنهایی قادر به حل بحران پسماند بستهبندی نیست. کارشناسان معتقدند اقتصاد چرخشی واقعی تنها زمانی شکل میگیرد که طراحی بستهبندی، انتخاب مواد، سامانههای جمعآوری، فناوری بازیافت و مدل اقتصادی بازار همگی در کنار هم توسعه یابند. در همین حال، اجرای مقررات جدید اتحادیه اروپا میتواند سرعت حرکت صنعت به سمت طراحیهای سادهتر، ساختارهای بازیافتپذیرتر و استفاده گستردهتر از مواد بازیافتی و زیستپایه را افزایش دهد.
