اختصاصی بسپار/ اقتصاد چرخشی در صنعت پلیمر؛ ضرورت یا فرصت/ تنها کمتر از 10 درصد مواد خام مصرفی در دنیا بازیافت می شوند!

 گروه ترجمه و تولید محتوا در بسپار/ایران پلیمرنمایشگاه جهانی K 2025 که از 16 تا 23 مهر 1404 (8 تا 15 اکتبر 2025) در شهر دوسلدورف برگزار می‌شود، امسال نیز بر سه موضوع داغ تمرکز دارد. یکی از این محورهای اصلی «شکل‌دهی به اقتصاد چرخشی (Circular Economy)» است؛ موضوعی که به‌ویژه برای صنعت پلاستیک و لاستیک از اهمیتی حیاتی برخوردار است.

منابع، بحران و چرخش
طبق اعلام بانک سرمایه‌گذاری اروپا (European Investment Bank)، جهان سالانه بیش از 100 میلیارد تن ماده خام مصرف می‌کند که تنها کم‌تر از 10 درصد از این مواد بازیافت می‌شود. این در حالی‌ست که افزایش هزینه‌های کربن‌دی‌اکسید (CO₂)، نوسان قیمت مواد اولیه و بی‌ثباتی‌های جغرافیا-سیاسی فشار روزافزونی بر شرکت‌ها وارد کرده تا با منابع، مسئولانه‌تر برخورد کنند.
بررسی شرکت مشاوره‌ای Material Economics نشان می‌دهد که اروپا می‌تواند تا سال 2030 (1409) با اجرای چرخه‌های بسته مواد، تا 450 میلیون تن کربن دی‌اکسید صرفه‌جویی کند؛ این عدد معادل 8 درصد از کل انتشار فعلی گازهای گلخانه‌ای در قاره است. بر اساس پیش‌بینی بنیاد Ellen MacArthur، در بلندمدت می‌توان تا 45 درصد از انتشار گازهای گلخانه‌ای را با حرکت به سمت اقتصاد چرخشی کاست.

منفعت اقتصادی چرخش
فراتر از ابعاد زیست‌محیطی، اقتصاد چرخشی مزیت‌های اقتصادی قابل توجهی دارد. گروه مشاوره EY برآورد کرده است که استفاده از مواد ثانویه (Secondary Raw Materials) می‌تواند مصرف انرژی را بین 20 تا 90 درصد بکاهد، صرفه‌جویی چشمگیری در مصرف آب ایجاد و سالانه تا 465 میلیارد یورو در هزینه مواد اولیه شرکت‌های اروپایی صرفه‌جویی کند. هم‌چنین، سازمان بین‌المللی کار (ILO) انتظار دارد با این گذار، بین 7 تا 8 میلیون شغل جدید در سراسر جهان تا سال 2030 (1409) ایجاد شود.
گروه آلمانی Cabka Group مثالی روشن از تحقق این مزایا ارائه کرده است؛ این شرکت سالانه از حدود 150٬000 تن بسپار بازیافتی، پالت و جعبه تولید می‌کند و به‌خوبی نشان می‌دهد که پسماند می‌تواند به یک منبع با ارزش تبدیل شود.

جایگاه صنعت بسپار: نقش محوری، کارکرد عقب‌مانده
طبق گزارش Plastics Europe، در سال 2023 (1402)، 413.8 میلیون تن بسپار در جهان تولید شد. اما تنها 8.7 درصد از این مقدار از مواد بازیافتی بوده است که اغلب از مسیر بازیافت مکانیکی حاصل شده‌اند؛ باقی یا سوزانده شده یا به محل دفن زباله منتقل شده‌اند. این در حالی‌ست که تولید مواد بازیافتی (Recyclates) انرژی کم‌تری نسبت به مواد اولیه فسیلی نیاز دارد و انتشار CO₂ را به‌طور چشمگیری می‌کاهد. هم‌چنین، استفاده از مواد بازیافتی موجب افزایش امنیت تامین مواد اولیه می‌شود؛ نکته‌ای کلیدی در دوران بحران‌های جغرافیا-سیاسی.
با این‌ حال، بازیافت همواره ساده نیست. پلاستیک‌های مصرف‌شده باید با هزینه و دقت زیاد سواچینی، شست‌وشو و آماده‌سازی شوند. قوانین سخت‌گیرانه، کمبود موادبازیافتی با کیفیت و فرایندهای پرانرژی، همگی هزینه تولید را زیادتر از تولید مواد نو نگاه می‌دارند. اولریش رایفن‌هاوزر، رئیس هیئت مشورتی K، در این‌باره هشدار می‌دهد: «هیچ‌کس حاضر نیست هزینه‌های زیادتر را پرداخت کند، اما گذار به اقتصاد چرخشی بدون دخالت قانون‌گذار ممکن نیست.»

مسیرهای گوناگون در کشورهای مختلف
اروپا با تدوین قوانین الزام‌آور هم‌چون برنامه اقدام برای اقتصاد چرخشی (CEAP) و مقررات بسته‌بندی (PPWR و SUPD)، راه را برای چرخش هموار کرده است. برای مثال، از سال 2025 (1404) بطری‌های یک‌بارمصرف PET باید حداقل 25 درصد از بسپار بازیافتی تشکیل شده باشند و این عدد تا 2030 (1409) به 30 درصد خواهد رسید. شرکت‌هایی مانند Coca-Cola و Nestlé باید زنجیره تامین خود را بازطراحی کنند یا با ممنوعیت فروش روبه‌رو می‌شوند.
از سوی دیگر، کشورهای آسیایی مانند چین، ژاپن و کره جنوبی با تمرکز بر سامانه‌های جمع‌آوری و سواچینی نوین، نوآوری فناورانه و مسئولیت‌پذیری اجتماعی، به‌صورت قانونمند وارد عمل شده‌اند. چین با اجرای سیاست «شمشیر ملی (National Sword)» واردات پسماند را متوقف کرده و با تکیه بر قوانین سراسری، مانند «قانون ترویج اقتصاد چرخشی»، به‌دنبال ساخت یک سامانه متمرکز است که در آن شرکت دولتی China Resources Recycling Group نقش محوری دارد.
ژاپن و کره جنوبی نیز با وضع قوانینی مانند «قانون گردش منابع پلاستیکی» (2022) و «قانون ترویج گذار به جامعه اقتصاد چرخشی» (APTCES)، شرکت‌ها را موظف به طراحی محصولاتی با بازیافت‌پذیری بهتر و اهداف مشخص کرده‌اند.

در مقابل، در کشورهایی مانند هند، ویتنام و اندونزی، نبود زیرساخت کافی و اجرای ناهماهنگ قوانین مانع اصلی اجرای اقتصاد چرخشی فراگیر است. در آمریکای شمالی نیز سامانه‌ای تکه‌تکه حاکم است. ایالات متحده فاقد برنامه بازیافت ملی است و تنها برخی ایالت‌ها با راه‌اندازی برنامه‌هایی مانند EPR به پیش رفته‌اند. در کانادا، سامانه «Federal Plastics Registry» و طرح «Zero Plastic Waste» نشان از تلاش جدی دولت دارد، اما در آمریکای جنوبی بازیافت هم‌چنان در مراحل ابتدایی قرار دارد و 90 درصد پسماندها به محل دفن منتقل می‌شوند.

K 2025؛ تلاقی راهکارها
در K 2025، شرکت‌های فعال در حوزه تولید مواد اولیه، ماشین‌سازی، تولید و فرایند نشان خواهند داد که چگونه فناوری می‌تواند راه‌حل‌هایی منسجم برای پیاده‌سازی اقتصاد چرخشی ارائه کند. در تالار 6، بخش ویژه‌ای با عنوان «Circular Thursday» در روز پنج‌شنبه 17 مهر 1404 (9 اکتبر) با محوریت تاب‌آوری صنعت، انتقال به چرخش و فناوری‌های کلیدی برگزار خواهد شد. هم‌چنین انجمن VDMA با 12 شرکت عضو خود در فضای باز بین سالن‌های 10 و 16، با نمایش‌های زنده نقش فناوری را در پیاده‌سازی چرخش به نمایش خواهد گذاشت.
اقتصاد چرخشی، یک وظیفه و در عین حال یک فرصت است. اروپا با مقررات سخت‌گیرانه، آسیا با راهبردهای فناورانه و کشورهای آمریکایی با ترکیبی از راهکارهای پراکنده، هر یک مسیری جداگانه در پیش گرفته‌اند. اما بدون نرخ‌های بازیافت بیش‌تر، دسترسی گسترده به مواد بازیافتی و نوآوری فناورانه، چرخش تنها روی کاغذ باقی می‌ماند. آینده از آن کشورهایی‌ست که یادگیری متقابل را جدی بگیرند.