اختصاصی بسپار/ بازار ماشینآلات صنعت پلیمر، آمار روشن و خاموش گمرک ایران چه میگوید؟
بسپار/ایران پلیمر ماشینآلات صنعتی را میتوان یکی از مهمترین شاخصهای ارزیابی وضعیت فناوری، نوسازی خطوط تولید و تحولات ساختاری صنایع دانست. برخلاف مواد اولیه که بیانگر وضعیت جاری تولید هستند، تجارت ماشینآلات بیشتر نشاندهنده رفتار واحدهای صنعتی در حوزه توسعه ظرفیت، جایگزینی تجهیزات فرسوده، ارتقای فناوری و تصمیمگیری برای آینده تولید است. از همین رو، بررسی آمار واردات و صادرات ماشینآلات صنعت پلیمر تنها یک گزارش تجاری نیست، بلکه میتواند تصویری از شرایط اقتصادی، سیاستهای صنعتی و فضای فعالیت تولیدکنندگان ارائه دهد.
با این حال، تحلیل این آمار بدون توجه به شرایط اقتصادی کشور میتواند به برداشتهای نادرست منجر شود. طی سالهای اخیر، بازار ماشینآلات صنعت پلیمر علاوه بر نیاز واقعی صنایع، تحت تأثیر مجموعهای از عوامل از جمله تغییرات سیاستهای ارزی، محدودیتهای ثبت سفارش، افزایش نرخ ارز، رشد قیمت جهانی ماشینآلات، دشواریهای نقلوانتقال مالی، سیاستهای حمایت از تولید داخلی، هزینههای تأمین مالی و میزان اطمینان فعالان اقتصادی نسبت به آینده بازار قرار داشته است. در نتیجه، کاهش یا افزایش واردات ماشینآلات الزاماً به معنای کاهش یا افزایش تقاضای واقعی صنعت نیست و باید در چارچوب مجموعه این عوامل تحلیل شود. همچنین نباید از نظر دور داشت که فرسودگی و استهلاک این بخش و عقب ماندن از فناوری های روز به دلیل تحریم های بین المللی صنعت را بیش از همیشه تضعیف کرده است. این موضوع اتفاقا پتانسیل بسیار بالای کشور را در صورت مصالحه در فضای بین المللی و برقراری ثبات در منطقه نشان می دهد.
در کنار عوامل اقتصادی، تحولات ژئوپلیتیکی نیز در تحلیل تجارت ماشینآلات صنعت پلیمر قابل چشمپوشی نیست. در سال ۱۴۰۴، همزمان با تشدید تنشهای نظامی و وقوع جنگ ۱۲ روزه، بخشی از زنجیره تأمین کشور با اختلال مواجه شد. محدودیتهای حملونقل بینالمللی، افزایش ریسکهای بیمهای، تأخیر در تردد کشتیها، دشواری نقلوانتقال کالا از برخی مسیرهای دریایی و افزایش هزینههای لجستیکی، فضای تجارت خارجی را با عدمقطعیت بیشتری همراه کرد. اگرچه آمار گمرک به تنهایی امکان تفکیک سهم هر یک از این عوامل را فراهم نمیکند، اما بدون تردید این تحولات بر تصمیم بسیاری از واحدهای صنعتی در زمینه سفارش، واردات و زمانبندی خرید ماشینآلات اثرگذار بوده است و باید در کنار سایر متغیرهای اقتصادی مورد توجه قرار گیرد.
نکته مهم دیگر، محدودیت دادههای آماری است. در زمان تهیه این گزارش، گمرک ایران هنوز آمار دو ماه پایانی سال ۱۴۰۴ و همچنین ماههای سپریشده از سال ۱۴۰۵ را منتشر نکرده است. بنابراین تحلیل حاضر بر پایه آخرین اطلاعات رسمی منتشرشده تنظیم شده و طبیعتاً امکان بررسی اثر تحولات اقتصادی و صنعتی ماههای اخیر بر تجارت ماشینآلات وجود ندارد. این خلأ آماری، یکی از مهمترین محدودیتهای تحلیل روند بازار ماشینآلات در شرایط کنونی به شمار میرود.
از سوی دیگر، آمار گمرک تنها بخشی از واقعیت بازار را منعکس میکند. این دادهها مشخص نمیکنند چه میزان از کاهش واردات ناشی از افزایش سهم ماشینسازان داخلی، چه میزان حاصل تعویق خرید تجهیزات به دلیل محدودیتهای اقتصادی و چه مقدار ناشی از کاهش واقعی تقاضای صنایع بوده است. به همین دلیل، نتایج این گزارش باید در کنار اطلاعات مربوط به تولیدکنندگان داخلی ماشینآلات، وضعیت صنایع مصرفکننده و سیاستهای اقتصادی کشور تفسیر شود.
جدول ۱- واردات ماشینآلات صنعت پلیمر در سالهای ۱۴۰۲ تا ۱۰ ماهه ۱۴۰۴
وزن: تن | ارزش: میلیون دلار
جدول ۲- صادرات ماشینآلات صنعت پلیمر در سالهای ۱۴۰۲ تا ۱۰ ماهه ۱۴۰۴
وزن: تن | ارزش: هزار دلار
اکسترودر یکی از مهمترین ماشینآلات پایه در صنایع پلیمر محسوب میشود و تقریباً تمامی صنایع تولید لوله، پروفیل، ورق، فیلم، کامپاند، مستربچ، گرانول و بازیافت پلیمر به این فناوری وابسته هستند. به همین دلیل، تغییرات تجارت این گروه از ماشینآلات تنها وضعیت یک محصول خاص را نشان نمیدهد، بلکه میتواند بیانگر روند نوسازی تجهیزات در بخش مهمی از صنایع تبدیلی پلیمر باشد.
اکسترودر، کاهش واردات در بازار تجهیزات اکستروژن
بر اساس آمار گمرک، واردات اکسترودر در ۱۰ ماهه سال ۱۴۰۴ به ۲ هزار و ۸۶۷ تن با ارزشی معادل ۴۹.۴ میلیون دلار رسید. در حالی که این رقم در سال ۱۴۰۳ ۴ هزار و ۷۲۱ تن به ارزش ۶۰.۵ میلیون دلار و در سال ۱۴۰۲ ۴ هزار و ۷۰۲ تن به ارزش ۶۶.۶ میلیون دلار بود. این روند نشان میدهد سهم ماشینآلات وارداتی در بخش اکستروژن طی دو سال اخیر کاهش یافته است.
کاهش واردات اکسترودر را نمیتوان صرفاً نشانه افت فعالیت صنعت تلقی کرد. در سالهای اخیر افزایش هزینه واردات تجهیزات، تغییر سیاستهای تأمین ارز، محدودیتهای ثبت سفارش و رشد هزینه تأمین مالی موجب شده بسیاری از واحدهای تولیدی زمان نوسازی خطوط خود را به تعویق بیندازند. در مقابل، بخشی از تقاضای بازار نیز ممکن است توسط ماشینسازان داخلی تأمین شده باشد. موضوعی که آمار گمرک به تنهایی قادر به نمایش آن نیست.
از سوی دیگر، مقایسه همزمان وزن و ارزش واردات نشان میدهد کاهش حجم واردات الزاماً به معنای کاهش فناوری ماشینآلات واردشده نیست. بررسی شاخص ارزش متوسط هر تن ماشینآلات میتواند نشان دهد ترکیب واردات به سمت تجهیزات پیشرفتهتر، خطوط کامل یا ماشینآلات با ارزش افزوده بالاتر تغییر کرده است. شاخصی که در کنار وزن و ارزش کل، تصویر دقیقتری از بازار ارائه میدهد.
ماشینهای قالبگیری تزریقی بزرگترین سهم بازار ماشینآلات صنعت پلیمر را در اختیار دارند و به دلیل حضور گسترده در صنایع بستهبندی، خودرو، لوازم خانگی، تجهیزات پزشکی، صنایع برق و الکترونیک و کالاهای مصرفی، معمولاً تصویری مناسب از وضعیت بخش بزرگی از صنایع پاییندستی پلیمر ارائه میکنند.
ماشینهای قالبگیری تزریقی، همچنان بزرگترین سهم واردات
ماشینهای قالبگیری تزریقی همچنان بیشترین سهم را از واردات ماشینآلات صنعت پلیمر به خود اختصاص دادهاند. بر اساس آمار گمرک، در ۱۰ ماهه سال ۱۴۰۴ حدود ۱۱ هزار و ۸۱۰ تن ماشین تزریق به ارزش ۵۵.۸ میلیون دلار وارد کشور شده است. در حالی که این میزان در سال ۱۴۰۳ ۱۹ هزار و ۱۳ تن به ارزش ۱۰۷.۸ میلیون دلار و در سال ۱۴۰۲ ۲۲ هزار و ۴۲۰ تن به ارزش ۱۱۹.۸ میلیون دلار بوده است.
کاهش واردات این گروه را باید در چارچوب مجموعهای از متغیرهای اقتصادی تحلیل کرد. افزایش نرخ ارز، دشوارتر شدن دسترسی به منابع ارزی، افزایش هزینه خرید ماشینآلات خارجی و محدودیتهای تأمین مالی باعث شده بسیاری از واحدهای تولیدی خرید تجهیزات جدید را به زمان مناسبتری موکول کنند. در کنار این عوامل، توسعه تدریجی توان ماشینسازان داخلی نیز میتواند بخشی از تقاضای گذشته برای ماشینآلات وارداتی را جذب کرده باشد.
بنابراین افت واردات ماشینهای تزریق، بیش از آنکه به تنهایی بیانگر کاهش تولید باشد، میتواند بازتاب تغییر رفتار بنگاههای صنعتی در نحوه تأمین تجهیزات مورد نیاز خود باشد.
ماشینهای قالبگیری دمشی مستقیماً با صنایع بستهبندی، تولید بطری، ظروف صنعتی، مخازن، ظروف مواد غذایی و محصولات شیمیایی در ارتباط هستند و از این رو، تغییرات تجارت این گروه میتواند تا حدی وضعیت سرمایهگذاری و نوسازی تجهیزات در صنعت بستهبندی کشور را منعکس کند.
ماشینهای قالبگیری دمشی، بیشترین کاهش واردات
در میان سه گروه اصلی ماشینآلات صنعت پلیمر، ماشینهای قالبگیری دمشی بیشترین افت واردات را تجربه کردهاند. وزن واردات این ماشینآلات از ۲ هزار و ۷۱ تن در سال ۱۴۰۲ به یک هزار و ۹۳۵ تن در سال ۱۴۰۳ و سپس به ۶۹۰ تن در ۱۰ ماهه سال ۱۴۰۴ کاهش یافته است. ارزش واردات نیز در همین دوره از ۲۱.۶ میلیون دلار به ۱۹.۵ میلیون دلار و سپس به ۱۱ میلیون دلار رسیده است.
افت واردات ماشینهای دمشی نسبت به سایر گروهها محسوستر است، اما این روند نیز الزاماً به معنای کاهش تقاضای بازار نیست. بخشی از صنایع ممکن است به جای ایجاد خطوط جدید، بر افزایش بهرهوری تجهیزات موجود، بازسازی ماشینآلات یا استفاده از خدمات فنی داخلی تمرکز کرده باشند. همچنین سیاستهای حمایت از ساخت داخل و افزایش هزینه واردات نیز از جمله عواملی هستند که میتوانند بر این روند اثر گذاشته باشند.
صادرات ماشینآلات یکی از شاخصهای توان رقابتی صنعت ماشینسازی هر کشور محسوب میشود، اما درباره ایران باید این شاخص با احتیاط تفسیر شود. بسیاری از شرکتهای ایرانی علاوه بر فروش ماشینآلات، خدمات نصب، راهاندازی، آموزش و انتقال دانش فنی را نیز ارائه میکنند که الزاماً در آمار تجارت کالا منعکس نمیشود.
صادرات، هنوز سهم اندکی از بازار منطقهای
در مقابل واردات، صادرات ماشینآلات صنعت پلیمر همچنان در مقیاس محدودی قرار دارد. طی ۱۰ ماهه سال ۱۴۰۴، صادرات اکسترودر به ۵۴.۲ تن به ارزش ۸۰.۵ هزار دلار، ماشینهای قالبگیری تزریقی به 139.8 تن به ارزش 445.9 هزار دلار و ماشینهای قالبگیری دمشی به 37.8 تن به ارزش 105 هزار دلار رسیده است.
با وجود تداوم صادرات به بازارهای منطقهای، این ارقام نشان میدهد صادرات ماشینآلات صنعت پلیمر هنوز فاصله قابل توجهی با ظرفیتهای بالقوه کشور دارد. البته باید توجه داشت که این آمار صرفاً مربوط به صادرات ثبتشده گمرکی است و بهتنهایی برای ارزیابی توان رقابتی ماشینسازان داخلی کافی نیست. زیرا عواملی مانند خدمات فنی، نصب تجهیزات و شیوه ثبت برخی قراردادهای صادراتی نیز میتواند بر ارقام گمرکی اثرگذار باشد.
جمع بندی
بررسی آمار گمرک نشان میدهد تجارت ماشینآلات صنعت پلیمر طی سالهای اخیر وارد مرحلهای از تغییر شده است. تغییری که نمیتوان آن را تنها با کاهش یا افزایش ارقام واردات توضیح داد. بازار ماشینآلات امروز بیش از هر زمان دیگری تحت تأثیر مجموعهای از عوامل اقتصادی، سیاستهای ارزی، مقررات تجاری، هزینههای تأمین مالی، حمایت از ساخت داخل و شرایط عمومی فعالیت واحدهای صنعتی قرار دارد.
افزون بر متغیرهای اقتصادی، نباید از تأثیر رخدادهای ژئوپلیتیکی بر بازار ماشینآلات غافل شد. وقوع جنگ و اختلالهای ایجادشده در زنجیره تأمین، حملونقل و خدمات لجستیکی در مقطع مورد بررسی، ریسک تجارت خارجی را افزایش داد و بر تصمیمگیری بسیاری از بنگاهها در زمینه واردات تجهیزات اثر گذاشت. از این رو، تحلیل روند تجارت ماشینآلات بدون در نظر گرفتن شرایط ویژه اقتصادی و سیاسی کشور، نمیتواند تصویر کاملی از واقعیت بازار ارائه دهد.
از سوی دیگر، وقفه چندماهه در انتشار آمار رسمی گمرک، که موجب در دسترس نبودن اطلاعات دو ماه پایانی سال ۱۴۰۴ و ماههای سپریشده سال ۱۴۰۵ شده است، یکی از مهمترین محدودیتهای تحلیل به شمار میرود. در نتیجه، این گزارش تنها روندهای قابل مشاهده در آخرین دادههای رسمی منتشرشده را بررسی میکند و نمیتواند بازتابدهنده تحولات اخیر بازار باشد.
در نهایت، تجارت ماشینآلات صنعت پلیمر را باید نه صرفاً به عنوان یک شاخص وارداتی، بلکه به عنوان بخشی از رفتار اقتصادی صنایع کشور تحلیل کرد. تغییرات این بازار زمانی معنا پیدا میکند که در کنار اطلاعات مربوط به تولید ماشینآلات داخلی، سیاستهای ارزی، وضعیت صنایع مصرفکننده، میزان نوسازی خطوط تولید و شرایط کلی اقتصاد کشور مورد بررسی قرار گیرد. تنها در چنین چارچوبی میتوان تصویری واقعبینانه از مسیر آینده صنعت ماشینآلات و صنایع پلیمر ایران ترسیم کرد.
