برندگان نوبل شیمی و اقتصاد ۲۰۲۶ معرفی شدند؛ از راز شیمیایی حیات تا ابزارهای تثبیت اقتصاد
بسپار/ ایران پلیمر برندگان جوایز نوبل شیمی و اقتصاد سال ۲۰۲۶ معرفی شده‌اند.
نوبل شیمی؛ تلاشی برای حل معمای مولکول‌های آینه‌ای
هنری کاگان و کنزو سوآی به‌دلیل کشف اثرات غیرخطی و خودکاتالیزگری در سنتز آلی نامتقارن، برنده جایزه نوبل شیمی ۲۰۲۶ شده‌اند. این دستاورد به یکی از پرسش‌های دیرینه شیمی مربوط می‌شود: چرا مولکول‌های سازنده حیات، با وجود امکان وجود در دو شکل آینه‌ای، عمدتاً تنها در یکی از این شکل‌ها در موجودات زنده یافت می‌شوند؟
به نقل از نوبل پرایز، برخی از مولکول‌ها مانند آمینواسیدها به دو شکل وجود دارند که تصویر آینه‌ای یکدیگر هستند. با وجود این، موجودات زنده تنها یکی از این دو شکل آینه‌ای را در خود دارند. چگونگی پیدایش چنین عدم تقارن شیمیایی، مدت‌ها معمایی حل‌نشده برای شیمی‌دانان بود. کاگان ( زاده ۱۵ دسامبر ۱۹۳۰ در بولونی-بیانکور فرانسه- محل اشتغال دانشگاه پاریس-سود (Université Paris-Sud) واقع در فرانسه) و سوآی (زاده ۱۹۵۰ در هیروشیمای ژاپن- محل اشتغال دانشگاه علوم توکیو(Tokyo University of Science) واقع در ژاپن) به پاس کشف راه‌حلی برای این معما، جایزه نوبل شیمی سال ۲۰۲۶ را دریافت کردند.
«شیمی حیات» آن‌گونه که شیمی‌دانان می‌گویند، «هوموکایرال»(homochiral) است؛ اصطلاحی برگرفته از واژه‌های یونانی به معنای «یکسان» و «دست». همه آمینواسیدها همچون دست‌ها به دو شکل آینه‌ای وجود دارند، اما تنها یکی از آنها در پروتئین‌های درون سلول‌های بدن یافت می‌شود و دیگری به ندرت در طبیعت دیده می‌شود.
مدت‌ها بود که شیمی‌دانان در پی یافتن چگونگی پیدایش «هوموکایرالیتی»(homochirality) بودند. هنگامی که آنها آزمایش‌هایی را روی واکنش‌های شیمیایی منجر به تشکیل دو مولکول آینه‌ای آغاز کردند، همواره مقادیر برابری از هر دو نوع را در لوله‌های آزمایش خود به دست می‌آوردند، اما تلاش شیمی‌دانان بر آن بود که تنها یکی از این دو شکل آینه‌ای را تولید کنند، زیرا در ساخت مولکول‌هایی که قرار است با موجودات زنده تعامل داشته باشند – مانند داروها – تنها یکی از آن دو شکل آینه‌ای، اثر مطلوب را ایجاد می‌کند.
جایزه نوبل شیمی سال ۲۰۲۶ به پاس کشف‌هایی اهدا شد که به شیمی‌دانان امکان داده‌اند واکنش‌های شیمیایی منجر به هوموکایرالیتی را پیش ببرند.
«هاینر لینکه»(Heiner Linke)، رئیس کمیته نوبل شیمی گفت: هنری کاگان و کنزو سوآی راه‌حلی را برای معمایی شیمیایی ارائه کرده‌اند که بیش از یک قرن قدمت دارد؛ این که چگونه هوموکایرالیتی می‌تواند به طور خودبه‌خودی پدیدار شود. واکنش‌های شیمیایی که آنها ابداع کرده‌اند، فوق‌العاده هستند.
کاگان در سال ۱۹۸۶ با کشف روشی نوین برای هدایت واکنش‌های شیمیایی، نخستین گام تعیین‌کننده را برداشت. این دستاورد به او امکان داد تا یکی از تصاویر آینه‌ای را با مازادی بسیار بیشتر از آنچه پیش‌تر تصور می‌شد، تولید کند.
سوآی گام بعدی را برداشت. او در سال ۱۹۹۵ در یک مقاله مهم، چگونگی طراحی نخستین واکنش شیمیایی که پتانسیل دستیابی به هوموکایرالیتی را داشت، شرح داد. او سرانجام در سال ۲۰۰۳ به این موفقیت دست یافت. او واکنشی را ارائه کرد که در آن تنها یکی از دو تصویر آینه‌ای ممکن تشکیل می‌شد؛ دستاوردی که پیش از آن، جز در خود پدیده حیات هرگز محقق نشده بود.
به لطف کاگان و سوآی، اکنون می‌دانیم که هوموکایرالیتی چگونه پدید می‌آید. یافته‌های آنها برای شیمی‌دانانی که واکنش‌هایی را برای تولید دارو طراحی می‌کنند، نقشی تعیین‌کننده داشته است.
نوبل اقتصاد؛ توسعه الگوهایی برای مهار نوسانات اقتصادی
رابرت هال و مایکل وودفورد به‌دلیل پژوهش درباره «مبانی اقتصاد خرد تثبیت اقتصاد کلان» برنده جایزه علوم اقتصادی بانک مرکزی سوئد به یاد آلفرد نوبل در سال ۲۰۲۶ شده‌اند.
این دو برنده، الگوهای جدید اقتصاد کلان را توسعه دادند که توانایی ما برای اجرای سیاست‌های موثر تثبیت اقتصادی را بهبود بخشید. این الگوها امکان اجرای به‌موقع سیاست‌های مالی و پولی را فراهم می‌کنند که می‌توانند از شدت نوسانات زیان‌بار اقتصادی بکاهند.
جان هاسلر، رئیس کمیته جایزه علوم اقتصادی در بیانیه‌ای گفت: پژوهش‌های برندگان، مبنای نظری باثباتی برای الگوهایی فراهم کرده است که اکنون بانک‌های مرکزی و دولت‌های سراسر جهان از آنها استفاده می‌کنند. به کمک این الگوها، آمادگی بیشتری برای مقابله با شوک‌های اقتصادی، مانند بحران‌های انرژی یا تغییرات ناگهانی در میزان مصرف خانوارها، داریم.
جایزه اقتصاد که نخستین بار در سال ۱۹۶۹ اهدا شد، یکی از پنج جایزه اصلی تعیین شده در وصیت‌نامه سال ۱۸۹۵ آلفرد نوبل، صنعتگر و مخترع دینامیت نیست، بلکه بانک مرکزی سوئد آن را بنیان‌گذاری کرده است.
ایسنا
