کتاب «آقای مهندس» منتشر شد / روایتِ زندگی و زمانهی محمدرضا نعمتزاده در صنعت و سیاست ایران
بسپار/ایران پلیمر کتاب «آقای مهندس؛ زندگی و زمانهی محمدرضا نعمتزاده» به کوشش مجتبی حسینی، روزنامهنگار، پژوهشگر و سردبیر تجارتنیوز و توسط نشر همسایه منتشر شده است.
گفتوگوی بلند حسینی با نعمتزاده در سراسر کتاب همزمان سه خط روایی اصلی را پیش میبرد و خواننده در این مسیر همزمان با تاریخ تحولات سیاسی ایران، زندگی شخصی یک کارگزار و تاریخ تحولات صنعتی ایران مواجه میشود.
نعمتزاده که در تیرماه ۱۳۲۴ در تبریز در خانوادهای بازاری و مذهبی به دنیا آمده، تحصیلات خود را در دبیرستان علوی و سپس در رشته مهندسی محیطزیست از دانشگاه پلیتکنیک کالیفرنیا به پایان رسانده است. او پس از بازگشت به ایران، در کارخانهی خانوادگی مشغول به کار شد، اما با اوجگیری انقلاب، مسیر زندگیاش تغییر کرد.
کتاب از حضور او در اعتصابات نفت در دیماه ۱۳۵۷ روایت میکند؛ جایی که به همراه هیئت اعزامی آیت الله خمینی (مهندس بازرگان، آیتالله هاشمی و حجتالاسلام ناطقنوری، شهید قندی و مهندس کتیرایی) به جنوب کشور میرود تا سوخت مورد نیاز مردم را تأمین کند و همزمان از صادرات نفت جلوگیری نماید. این حضور، سرآغاز ورود او به عرصههای کلیدی مدیریتی کشور پس از پیروزی انقلاب اسلامی شد.
از وزارت کار تا صنایع دفاع؛ مدیریت در بحرانها
نعمتزاده در آبان ۱۳۵۸ به عنوان وزیر کار و امور اجتماعی منصوب شد. او در گفتگو با مجتبی حسینی روایت میکند که مهمترین دستاوردش در این دوره، بازگشایی کارخانجات تعطیلشده و حل بحران بیکاری پس از انقلاب بود. او همچنین با تشکیل تیمهای سهنفره (شامل یک کارشناس وزارت کار، یک نیروی مردمی و یک روحانی)، موفق شد اعتصابات را سامان دهد و واحدهای تولیدی را به چرخه کار بازگرداند.
با شروع جنگ تحمیلی، نعمتزاده به صنایع دفاع رفت و مسئولیت تکمیل پروژههای نیمهتمام و کلیدی را بر عهده گرفت که پیمانکاران خارجی آنها را رها کرده بودند. او پروژههای پارچین، تانکسازی، تولید گلولههای ضدهوایی و هلیکوپترسازی را به سرانجام رساند و سپس صنایع هواپیماسازی را پایهگذاری کرد. در دوران جنگ، او همچنین دو بار به عنوان مدیرعامل شرکت توانیر منصوب شد تا بحران خاموشیهای ناشی از بمباران نیروگاهها را مدیریت کند.
دوران سازندگی؛ توسعه صنایع پایه
در دولتهای هاشمی رفسنجانی، محمدرضا نعمتزاده به عنوان وزیر صنایع، نقشی محوری در بازسازی کشور ایفا کرد. او با برنامهریزی برای احداث دهها کارخانهی سیمان، صنعت ساختمان را متحول کرد و با راهاندازی صنایع پنیر، کاشی، سرامیک و شیشه و صنایع بستهبندی وابستگی کشور به واردات را به شدت کاهش داد. در این دوره، او همچنین بر ادغام وزارت صنایع و صنایع سنگین نظارت داشت و فرآیند خصوصیسازی در دورهی او آغاز شد.
پدر پتروشیمی ایران
شاید مهمترین فصل کتاب آقای مهندس، روایت زندگی حرفهای نعمتزاده در دوران هشت سالهی مدیریت او بر شرکت ملی صنایع پتروشیمی در دولت خاتمی باشد. او در این دوره، سهم ایران را از ۳ دهم درصد به حدود ۳ درصد از تولید جهانی پتروشیمی ارتقا داد. تأسیس منطقهی ویژهی اقتصادی بندر امام، توسعهی عسلویه، و احداث خط لولهی عظیم اتیلن غرب به طول نزدیک به ۲۰۰۰ کیلومتر، از جمله دستاوردهای این دوره است.
نعمتزاده در این کتاب با صراحت از موانعی که بر سر راه توسعه پتروشیمی وجود داشته سخن میگوید؛ از جمله مخالفت اولیهی شرکت نفت با تفکیک گاز اتان از گاز طبیعی، و نیز مشکلات ناشی از تحریمها که مانع از تکمیل برخی پروژهها شد. او همچنین از تجربهی جذب سرمایهگذاری خارجی میگوید؛ از جمله مشارکت با شرکت ساسول آفریقای جنوبی در پتروشیمی آریاساسول، و مذاکره با بیپی، شل و میتسویی و دیگر شرکتهای بزرگ حوزهی پتروشیمی در جهان.
وزارت صمت در دولت روحانی و بازنشستگی
نعمتزاده در سال 1391 مسئولیت ستاد انتخاباتی حسن روحانی را به عهده گرفت. او در گفتگو با حسینی نکات جذابی و شنیدنی از روزهای پرالتهاب انتخابات ریاست جمهوری 1392 روایت میکند.
پس از این پیروزی، کتاب آقای مهندس به روایت آخرین مسئولیت دولتی نعمتزاده، وزارت صنعت، معدن و تجارت در دولت یازدهم به ریاست حسن روحانی میپردازد. او در این دوره با تمرکز بر «رفع موانع تولید»، ۳۵ مانع اصلی را شناسایی و به مجلس ارائه کرد. همچنین با امضای برجام، زمینه را برای ورود سرمایهگذاران خارجی مانند پژو و سیتروئن فراهم آورد.
پس از خداحافظی از دولت، نعمتزاده به فعالیتهای مشاورهای در حوزهی صنعت ادامه داده است.
خواندنی و بیپرده
کتاب «آقای مهندس» صرفاً روایت دستاوردها نیست؛ نعمتزاده در آن صریح و بیپرده از چالشها، انتقادات و حتی بیمهریهایی که در طول این سالها متوجه او شده، سخن گفته است. «آقای مهندس» قطعا یکی از نمونههای ارزشمند از تاریخ شفاهی ایران پس از انقلاب اسلامی است. این کتاب نه تنها خاطراتِ یک مدیرِ کارکشته، بلکه سندی از فراز و نشیبهای سیاست و اقتصاد در ایران به خصوص صنعت در نیمقرن اخیر است. این کتاب میتواند منبعی ارزشمند برای مدیران، پژوهشگران و همهی کسانی باشد که به توسعهی ایران میاندیشند.
چرا این کتاب مهم است؟
«آقای مهندس» روایتِ دستِاول از وقایع کلیدی تاریخ معاصر ایران است که در کمتر منبعی به این تفصیل آمده است. از روزهای منتهی به انقلاب و راهاندازی پالایشگاه آبادان، تا دوران جنگ و بازسازی صنایع دفاعی، تا سالهای سازندگی و توسعهی صنایع پایه، و نهایتاً تا دوران پسابرجام و رفع موانع تولید.
این کتاب، فارغ از ارئهی روایتهای جذاب از تاریخ معاصر، درسها و تجربههای مدیریتیِ ارزشمندی را در خود جای داده است. نعمتزاده در سراسر کتاب، از اصول مدیریتی خود سخن میگوید و با اشاره به تجربهی سازندگی در صنایع متنوع و مختلف کشور به ویژه در توسعهی صنعت پتروشیمی در مناطق محروم، احداث خط اتیلن غرب، و حتی احیای حقوق یک پیشکسوت صنعت، مصداقهایی از این نگاه را برای مخاطب به تصویر میکشد.
در نهایت کتاب خاطرات مهندس محمدرضا نعمتزاده بهخوبی نشان میدهد که توسعهی صنعتی نیازمند چه نوع نگاهی است؛ نگاهی که فراتر از دولتها و جناحها باشد و بر اساس منافع ملی شکل بگیرد. توصیهی پایانی نعمتزاده به حکومت، شاید مهمترین پیام این کتاب باشد: «انقلاب ما با حکومت بر دلها شکل گرفت… باید به اول انقلاب برگردیم و کاری کنیم که مردم با دل، نظام را بپذیرند.» در شرایطی که ایران با چالشهای اقتصادی و سیاسیِ متعددی روبهروست، این پیام، بیش از هر زمان دیگری، شنیدنی و تأملبرانگیز است.
«آقای مهندس» کتابی است که نه تنها برای مدیران و فعالان اقتصادی، بلکه برای هر کسی که به تاریخ معاصر ایران علاقهمند است، منبعی ارزشمند به شمار میآید./ تجارت نیوز
