یادداشت انتقادی حمید میرزاده در خصوص طرح مقابله با نفوذ بیگانگان: جايگاه علمي كشورها يكي از شاخصهاي مهم توسعهيافتگي است
بسپار/ایران پلیمر جايگاه علمي كشورها يكي از شاخصهاي مهم توسعهيافتگي است. از چندين دهه پيش تاكنون تعداد زيادي از پايگاههاي علمسنجي بينالمللي مانند شبكه علمي جهاني (web of Science)، سايماگو (SCImago)، اسكوپوس (Scopus) و چند پايگاه ديگر، وضعيت علمي كشورها را با شاخصهاي ويژه خود ارزيابي و همه ساله آن را منتشر ميكنند. براساس پايگاه سايماگو، جايگاه علمي ايران از سال 2019 تا 2022ميلادي در رتبه جهاني 15 يعني در پوسته اول 20كشور برتر و بالاتر از تركيه و عربستان بوده است.
متاسفانه از سال 2023 و 2024 ميلادي رتبه ايران رو به كاهش گذاشت و در سال 2025 ميلادي جايگاه ايران با سه رتبه سقوط نسبت به سال 2022 ميلادي به رتبه 18 رسيد و در منطقه خاورميانه زير رتبه تركيه و عربستان قرار گرفت. اين كاهش رتبه علمي معلول، عدم تخصيص اعتبارات پژوهشي مصوب برنامههاي توسعه 5 ساله كشور، عدم تجهيز آزمايشگاهها به تجهيزات پيشرفته، مهاجرت نخبگان ايراني و در كنار اين كمبودها، تبعيت بعضي از ژورنالهاي علمي بينالمللي از سياستهاي تحريمي امريكاست كه حتي بدون ارجاع به داوري، مقالات ارسالي از ايران را فورا رد (immediate reject) ميكنند. اخيرا بعضي از اين ژورنالها مقالهاي كه از طريق ايميل ايران با پسوند .ac.ir ارايه شود، سيستم سايت ژورنال خود را طوري تنظيم كردهاند كه خطا ميدهد و امكان ارايه مقاله از ايران نيست. حالا در كنار اين تنگناها و تحريمها كه منجر به كاهش رتبه علمي جهاني ايران شده، طرحي در يكي از كميسيونهاي مجلس تصويب شده كه در صورت ابلاغ و اجراي آن به اضعاف مضاعف به جايگاه علمي ايران ضربه وارد ميكند و يك نوع خودتحريمي در حوزه علمي و پژوهشي را دامن ميزند. در طرح اخير موسوم به «طرح مقابله با نفوذ بيگانگان»، تدوين يا نشر كتاب و مجله مقاله و ارايه گزارش يا اطلاعات، آمار يا اخذ بورسيه يا كمك هزينه تحصيلي و فرصت مطالعاتي يا هرگونه همكاري علمي و دانشگاهي ديگر، مشمول اين طرح قرار گرفته است. پس از اين مقدمه خوب است به مطالب زير توجه كنيم:
1-ايران پيش از پيروزي انقلاب اصولا جايگاه علمي جهاني بين كشورها نداشت.
گفتني است تعداد مقالات علمي ايران در سال 1357 فقط 400 مقاله بود. بعد از انقلاب مخصوصا در يك دهه اخير، رهبر شهيد بهطور مكرر بر اهميت جايگاه علمي كشور و حتي مرجعيت علمي ايران در سطح بينالمللي تاكيد مكرر داشتند و حتي در جلسات با دانشگاهيان از مسوولاني كه در تخصيص اعتبارات علمي و پژوهشي كوتاهي كرده بودند، بازخواست ميكردند. خوشبختانه اين سياست و راهبرد يعني امر توسعه علمي و دانشگاهي و پژوهشگاهي ايران با افزايش تعداد استادان و دانشجويان تحصيلات تكميلي نتيجه داد و به تدريج ايران جايگاه علمي شايستهاي در جهان و منطقه پيدا كرد و دانشمندان ايراني بالغ بر يك ميليون مقاله در بازه زماني 2025-1996ميلادي در نشريات بينالمللي منتشر ساخته و به معرفت علمي بشري افزودند و كشور در پوسته اول 20 كشور برتر جهان قرار گرفت .اما با تصويب اين طرح و تبعات نامطلوبي كه بر امور علمي و پژوهشي كشور ميگذارد قطعا منجر به نزول بيشتر جايگاه علمي ايران و حتي سقوط به پوسته دوم رتبهبنديهاي علمي جهاني خواهد شد.
2- اصولا علم ماهيت جهاني دارد و ارتباط علمي و حضور دانشمندان ايراني در سمينارهاي علمي بينالمللي يك ضرورت تام و حياتي براي توسعه علمي و پژوهشي و روزآمدي و نوآوري آنان است . شوربختانه در چند سال اخير به خاطر مشكلات اقتصادي و هزينه بالاي شركت در سمينارهاي علمي و عدم امكان تامين بودجه از سوي دانشگاهها و سختي اخذ ويزا در چارچوب استمرار تحريمها، ارتباط و تعامل مستمر با جامعه علمي جهاني به ميزان زيادي گسسته شده است.از اين روي هر گونه افزايش تضييقات مشابه مفاد طرح اخير مجلس، به انقطاع و گسست بيشتر كشور با سرشت جهاني علم منجر ميشود كه در نهايت به ضرر منافع ملي است.
3– در حال حاضر نزديك 110 هزار نفر هيات علمي در دانشگاههاي دولتي و غيردولتي و 150 هزار نفر دانشجوي دكتري و نزديك 500 هزار نفر دانشجوي كارشناسي ارشد مخاطبان اين طرح هستند كه مسلما بر اساس مضايق آن با مشكلات زيادي ازجمله دفاع از پاياننامههاي خود براي فارغالتحصيلي مواجه خواهند شد. بسياري از دانشجويان با استعداد و باهوش ميتوانند با اخذ بورسيه از دانشگاههاي معتبر جهان بدون تحميل هزينه مالي به اقتصاد كشور نسبت به ادامه تحصيلات تكميلي خود اقدام كنند كه اين طرح يك سد پيش پاي آنان ميگذارد.
4- بنا به فرموده پيامبر بزرگ زكات علم نشر آن است. بنا به اعلام سايت سايماگو در بازه زماني 2025-1996ميلادي ميليونها مقاله از سوي بيش از 200 كشور جهان در مجلات علمي منتشر شده و در دسترس همه دانشمندان سراسر جهان قرار گرفته است. پيوند زير براي كسب اطلاع بيشتر ذيلا درج ميشود. بسياري از پيشرفتهاي علمي ايران مخصوصا در حوزه فناوريهاي نوين دفاعي نتيجه دسترسي به نشريات علمي جهاني است. قطعا اجراي اين طرح خروجي انتشار مقالات علمي ايران و مشاركت دانشمندان ايراني را كاهش خواهد داد.
5-متاسفانه گروهي در مجلس هستند كه با ارائه طرحهاي ويژه سعي دارند نظام و دولت را در مقابل مردم قرار بدهند كه نمونه مشابه آن را در طرح موسوم به حجاب ديدهايم. اين گروه شيوه قانونگذاري در مجلس را بيشتر بر مبناي محدوديتگذاري و نوعي «فنسكشي اجتماعي» گذاشتهاند كه پيام عدم اعتماد نظام به مردم را به ذهن متبادر ميكند.
6- قوه مقننه مانند قوه مجريه و قوه قضاييه بايد در تدوين قوانين مسووليتپذير باشد و قوانيني وضع نكند كه تركشهاي آن به جسم و چشم جامعه اصابت كند. اين طرح مثل همان طرح حجاب يك درگيري جديد و يك خفتگيري از جامعه علمي را ايجاد خواهد كرد.
7- اگر هدف اين طرح تامين امنيت جامعه است، امنيت ملي با در برابر مردم قرار گرفتن و صدور قوانين شداد و غلاظ و محدود كردن ارتباطات بينالمللي و صدور پيام عدم اعتماد به جامعه، تامين نميشود. هيچ جاي جهان و در هيچ كشوري براي نشر مقاله و انتشار مجله و كتاب و ارتباطات علمي بينالمللي محدوديتي وجود ندارد. اين طرح مثل مخالفت با FATF است كه باعث شد ايران از سيستم بانكي بينالمللي جدا شده و هزينههاي زيادي به اقتصاد كشور تحميل شود، همين بلا را به سر حوزه علمي و پژوهشي كشور وارد ميكند.
8- در خاتمه جا دارد همه ما دانشگاهيان ايران از رييسجمهور محترم و دولت ايشان كه شجاعانه با طرحهايي كه به ضرر منافع ملي كشوراست مخالفت و ايستادگي ميكنند، سپاسگزاري و قدرداني كنيم./ استاد دانشگاه
عضو هیات علمی دانشکده مهندسی پلیمر و رنگ پلی تکنیک تهران
