اختصاصی بسپار/ از پاککن لاستیکی تا کولهپشتی بازیافتی؛ پلاستیکها چگونه وارد کیف مدرسه شدند؟
گروه ترجمه و تولید محتوا در بسپار/ ایران پلیمر خطکش ترانما، پاککن نرم، خودکار مقاوم، کولهپشتی سبک و ظرف غذای نشکن شاید ارتباط چندانی با یکدیگر نداشته باشند، اما انتخاب ماده در همه آنها با دقت انجام میشود. ترانمایی، مقاومت در برابر ضربه و سایش، پایداری ابعادی، وزن و تماس ایمن با مواد غذایی تعیین میکنند که هر وسیله مدرسه از چه مادهای ساخته شود. در سالهای اخیر نیز مواد بازیافتی و زیستبسپارها آرامآرام به این فهرست اضافه شدهاند.
نگاهی به وسایل روزمره دانشآموزان در عین حال بخشی از تاریخ صنعت بسپار را نشان میدهد؛ تاریخی که از لاستیک طبیعی و سلولوئید آغاز شده و امروز به PET بازیافتی و آمیزههای زیستپایه رسیده است.
هر وسیله، مادهای متناسب با کارکرد
خطکشها و گونیاها معمولا از پلیاستایرن (PS) یا PMMA، معروف به شیشه آکریلیک، ساخته میشوند. هر دو ماده ترانما، سخت و از نظر ابعادی پایدارند؛ ویژگیهایی که برای حفظ دقت خطوط، لبهها و درجهبندی ابزارهای اندازهگیری ضروری است.
در خودکارها و خودنویسها موادی مانند ABS، پلیپروپیلن (PP) و PS کاربرد دارند. مقاومت در برابر ضربه، رنگپذیری و امکان ساخت بدنهای که بهراحتی در دست قرار گیرد از دلایل انتخاب این مواد هستند.
داستان پاککن کمی متفاوت است. پاککنها ممکن است از لاستیک طبیعی یا مصنوعی ساخته شوند یا در گروه پاککنهای پلاستیکی قرار گیرند که در آنها PVC نرمشده یا لاستیکهای گرمانرم بدون PVC به کار میرود. در اینجا مهمترین ویژگی ماده، نحوه سایش آن و توانایی برداشتن ذرات گرافیت از سطح کاغذ است.
برای کولهپشتی، کیف مدرسه و جامدادی نیز پارچه پلیاستری (PET) انتخاب رایجی است؛ زیرا سبک، مقاوم در برابر پارگی و شرایط جوی است. استفاده از PET بازیافتی (rPET) نیز در این محصولات رو به افزایش است.
در ظروف غذا و بطریهای آب، PP و Tritan ــ نوعی همبسپار پلیاستر ــ کاربرد دارند. ایمنی در تماس با مواد غذایی، مقاومت در برابر شکست و امکان شستوشو در ماشین ظرفشویی از ویژگیهای مورد نیاز این محصولات است.
زمانی پاککن از خرده نان ساخته میشد
مواد مورد استفاده در لوازمالتحریر همیشه چنین نبودهاند. یکی از جالبترین نمونهها پاککن است. تا قرن هجدهم برای پاککردن نوشته مداد از گلولههای خرده نان ورز دادهشده استفاده میشد.
در سال ۱۷۷۰، Edward Nairne، سازنده ابزار بریتانیایی، بهطور اتفاقی به جای خرده نان قطعهای لاستیک برداشت و متوجه قابلیت آن برای پاککردن اثر مداد شد. با این حال، لاستیک طبیعی اولیه چسبناک بود و دوام چندانی نداشت. کشف ولکانش توسط Charles Goodyear در سال ۱۸۳۹ بود که امکان تبدیل لاستیک طبیعی به لاستیکی بادوامتر را فراهم کرد و راه را برای کاربرد گستردهتر آن باز کرد.
از سلولوئید و باکلیت تا ABS و PP
ابزارهای نوشتاری نیز بخشی از تاریخ تحول مواد را در خود جای دادهاند. بدنه نخستین خودنویسها از ابونیت یا لاستیک سخت و همچنین سلولوئید ساخته میشد.
سلولوئید که حدود سال ۱۸۶۸ توسط John Wesley Hyatt توسعه یافت، از نخستین مواد گرمانرم به شمار میرود و در آن دوران بهعنوان جایگزینی برای عاج نیز مورد استفاده قرار گرفت.
در اوایل قرن بیستم مرحله مهم دیگری رقم خورد. Leo Hendrik Baekeland باکلیت، نخستین پلاستیک کاملا مصنوعی را به ثبت رساند. این ماده بعدها در ساخت بدنه محصولات، کلیدهای برق و اجزای ابزارهای نوشتاری مورد استفاده قرار گرفت.
مقایسه این مواد با ABS، PP، PMMA و PET امروزی نشان میدهد که انتخاب مواد در طول بیش از یک قرن چگونه با توسعه صنعت پلاستیک تغییر کرده است؛ مواد جدید امکان دستیابی همزمان به وزن کمتر، دوام بیشتر، رنگپذیری، ترانمایی و تولید انبوه آسانتر را فراهم کردهاند.
نسل بعدی لوازم مدرسه؛ بازیافتی و زیستپایه
اکنون تحول دیگری در مواد اولیه لوازم مدرسه در جریان است. استفاده از PET بازیافتی در کیف و جامدادی تنها یکی از نمونههاست و تولیدکنندگان مواد، آمیزههای بازیافتی و زیستبسپارها را برای طیف گستردهتری از کالاهای مصرفی توسعه میدهند.
برای نمونه، FKuR Kunststoff آمیزههای زیستپایه و بازیافتی تولید میکند و ابزارهای نوشتاری را نیز از کاربردهای این مواد معرفی کرده است. The Compound Company نیز آمیزههای بازیافتی برای کالاهای مصرفی توسعه میدهد و BIOTEC در زمینه تولید زیستبسپارهای پایهنشاسته فعالیت میکند.
به این ترتیب، همان وسایل سادهای که هر روز در یک کیف مدرسه قرار میگیرند، تصویری کوچک از تحول بزرگ صنعت مواد هستند: از لاستیک طبیعی، ابونیت و نخستین گرمانرمها تا پلاستیکهای مهندسی، مواد بازیافتی و زیستبسپارهای امروزی. معیار اصلی همچنان کارکرد است، اما اکنون منشا ماده و سرنوشت آن پس از مصرف نیز بیش از گذشته در انتخاب مواد اهمیت پیدا کردهاند.
