اختصاصی بسپار/ بازار پلیمرها در تلاقی سه بحران: ارز، مازاد ظرفیت جهانی و تضعیف تقاضای واقعی/ تحلیل بازار داخلی و جهانی پلیمرها – آبان ۱۴۰۴
بسپار/ایران پلیمر بازار پلیمرها، چه در ایران و چه در سطح جهانی، در آبانماه ۱۴۰۴ وارد مرحلهای شده است که میتوان آن را یک دوره گذار حساس دانست. شرایط فعلی بازار دیگر فقط نتیجه نوسانهای کوتاهمدت قیمت نیست، بلکه حاصل همزمانی سه عامل مهم است: نوسانات ارزی، مازاد ظرفیت تولید در جهان و کاهش تدریجی تقاضای واقعی در صنایع پاییندستی. بررسی آمار معاملات بورس کالا، روند قیمتها و وضعیت بازارهای جهانی نشان میدهد تصمیمگیری در صنعت پلیمر امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند نگاه اقتصادی و واقعبینانه است و نمیتوان صرفاً با برچسب «رونق» یا «رکود» وضعیت بازار را توضیح داد.
بازار داخلی؛ رقابت زیاد، مصرف محدود
یکی از نکات مهم بازار داخلی پلیمرها در آبان ۱۴۰۴، همراستا نبودن میزان عرضه، حجم معاملات و سطح رقابت قیمتی است. مقایسه دادههای سه سال اخیر نشان میدهد با وجود کاهش عرضه برخی محصولات پلیمری نسبت به سال گذشته، این موضوع به افزایش قابل توجه معاملات منجر نشده است. در بسیاری از موارد، بخشی از عرضهها بدون معامله باقی مانده یا با رقابتهای بالا و بعضا غیرمعمول به فروش رسیدهاند.
در این شرایط، باید توجه داشت که رقابت بالا همیشه به معنای تقاضای واقعی قوی نیست. برای مثال، در برخی گریدهای پلیاتیلن و بهویژه پلیپروپیلنهای نساجی و شیمیایی، رقابتهایی در محدوده ۵۰ تا ۶۵ درصد ثبت شده است.؛ در حالی که وضعیت تولید و فروش صنایع پاییندستی چنین رشدی را تایید نمیکند. این رفتار بیشتر ناشی از نگرانی فعالان بازار نسبت به آینده نرخ ارز، نحوه قیمتگذاری و ریسک تأمین مواد اولیه است.
به بیان سادهتر، بازار داخلی پلیمرها در حال حاضر بیش از آنکه توسعهمحور باشد، رفتاری احتیاطی و محافظهکارانه دارد. یعنی خریدها بیشتر برای کاهش ریسکهای آینده انجام میشود تا افزایش واقعی تولید.
نقش پررنگ نرخ ارز در بازار پلیمر ایران
در آبان ۱۴۰۴، میانگین نرخ ارز نیمایی به حدود ۷۰۹ هزار ریال رسید که نسبت به سالهای قبل افزایش محسوسی را نشان میدهد. این موضوع باعث شده نرخ ارز به یکی از اثرگذارترین عوامل در تعیین قیمت پایه پلیمرها تبدیل شود. بررسی قیمتهای دلاری پلیمرها در بازار جهانی نشان میدهد که در بسیاری از گریدها، قیمتها یا ثابت ماندهاند یا حتی اندکی کاهش داشتهاند؛ با این حال، قیمتهای ریالی در بازار داخلی افزایش یافته است.
این تفاوت نشان میدهد که بازار پلیمر ایران در شرایط فعلی بیشتر تحت تأثیر سیاستهای ارزی و سازوکار قیمتگذاری داخلی قرار دارد تا تغییرات واقعی عرضه و تقاضای جهانی. نتیجه طبیعی این وضعیت، افزایش فشار هزینهای بر صنایع پاییندستی، کاهش حاشیه سود تولیدکنندگان نهایی و تضعیف توان رقابتی محصولات پلیمری در بازار داخل و صادرات است.
پلیاتیلن و پلیپروپیلن/ ثبات قیمت با فشار پنهان
بررسی میانگین قیمتهای هفتگی پلیاتیلنها و پلیپروپیلنها در آبانماه نشان میدهد که بازار در ظاهر از ثبات نسبی برخوردار بوده است. نوسانات قیمتی در بازارهای جهانی محدود بوده و در برخی گریدها قیمتها تقریباً بدون تغییر باقی ماندهاند. با این حال، این ثبات به معنای تعادل پایدار بازار نیست.
در واقع، این شرایط حاصل دو عامل همزمان است: از یکسو مازاد ظرفیت تولید در جهان که اجازه افزایش قیمت را نمیدهد و از سوی دیگر، تلاش تولیدکنندگان برای حفظ قیمتها در شرایطی که تقاضا رشد چندانی ندارد. این فشار پنهان بهتدریج میتواند به کاهش نرخ بهرهبرداری واحدها، تعطیلی برخی ظرفیتها یا حرکت سرمایهها به سمت پلیمرهای مهندسی و محصولات با ارزش افزوده بالاتر منجر شود.
بازار جهانی، کاهش جذابیت پلیمرهای عمومی
بررسی وضعیت بازارهای جهانی نشان میدهد که دوره رشد آسان و کمهزینه پلیمرهای عمومی رو به پایان است. در اروپا، تعطیلی دائمی برخی واحدهای تولید PET، کاهش سفارشها در صنعت شیمی و مقاومت خریداران در برابر افزایش قیمت پلیپروپیلن، نشانههایی از بازاری محتاط و کوچکتر شده است.
در آمریکا، اگرچه شرایط نسبت به اروپا باثباتتر به نظر میرسد، اما وضعیت نامشخص بازار رزینهای اپوکسی و افت قیمت پروپیلن قراردادها نشان میدهد این ثبات چندان محکم نیست.
در آسیا نیز، بهویژه در کشورهایی مانند هند و پاکستان، افت شدید قیمت پلیپروپیلن و تداوم ضعف بازار پلیاتیلن نشاندهنده فشار بالای عرضه است. در همین حال، چین با سرمایهگذاری در پلیمرهای مهندسی مانند PEEK و نایلونهای مقاوم دمای بالا، بهتدریج تمرکز خود را از پلیمرهای عمومی به سمت محصولات تخصصیتر تغییر میدهد.
مازاد ظرفیت؛ چالش اصلی صنعت پلیمر جهان
بر اساس اظهارات مدیران شرکتهای بزرگ پلیمری و گزارش مؤسسات تحلیلی بینالمللی، چالش اصلی صنعت پلیمر در سالهای آینده کمبود تقاضا نیست، بلکه مازاد ظرفیت تولید است. طی سالهای اخیر، ظرفیتهای قابل توجهی در تولید پلیاتیلن و پلیپروپیلن، بهویژه در چین و خاورمیانه، به بازار اضافه شده یا در آستانه بهرهبرداری قرار دارد.
این حجم از ظرفیت مازاد باعث میشود حتی در صورت بهبود نسبی تقاضا، امکان شکلگیری یک روند افزایشی پایدار در قیمتها محدود باشد. در چنین شرایطی، بهینهسازی ظرفیتها، تعطیلی واحدهای کمبازده و افزایش بهرهوری به موضوعی اجتنابناپذیر تبدیل میشود.
جمعبندی، نیاز به نگاه تازه در صنعت پلیمر ایران
تحولات بازار پلیمرها در آبان ۱۴۰۴ نشان میدهد ادامه رویکردهای گذشته پاسخگوی شرایط جدید نیست. برای تولیدکنندگان بالادستی، تمرکز صرف بر افزایش حجم تولید بدون توجه به وضعیت بازار مصرف میتواند ریسک انباشت موجودی و فشار قیمتی را افزایش دهد. برای صنایع پاییندستی نیز، مدیریت نقدینگی، کنترل موجودی و انتخاب دقیق مواد اولیه اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
در سطح کلان، بازنگری در شیوه قیمتگذاری، نقش نرخ ارز و ابزارهای تنظیم بازار میتواند به کاهش فاصله میان بخش بالادستی و پاییندستی کمک کند. بهطور کلی، صنعت پلیمر در ایران و جهان وارد مرحلهای شده است که در آن تحلیل اقتصادی، بهرهوری و ایجاد ارزش افزوده اهمیت بیشتری نسبت به رشد کمی و توسعه شتابزده پیدا کرده است. پذیرش این تغییر، گام نخست برای حفظ رقابتپذیری و پایداری در آینده خواهد بود.
این گزارش بر پایه دادهها و تحلیلهای منتشرشده در «گزارش تحلیلی بازار داخلی و جهانی محصولات پتروشیمی – آبان ۱۴۰۴» تهیه شده است که توسط مدیریت توسعه صنایع پاییندستی شرکت ملی صنایع پتروشیمی (NPC) و از طریق پایگاه خبری نیپنا منتشر شده است.
مهندس گلرخ فرد ذوالفقاری، دانشجوی دکترای مهندسی پلیمر
