اختصاصی بسپار/ تجارت مستربچ و آمیزه‌های پلیمری ایران: از جهش صادراتی ۱۴۰۳ تا رکوردهای ۹ ماهه ۱۴۰۴

بسپار/ایران پلیمر بررسی آمار رسمی گمرک در سال ۱۴۰۳ و مقایسه آن با عملکرد ۹ ماهه نخست ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که تجارت بین‌المللی ایران در حوزه مستربچ و آمیزه‌های پلیمری روندی قوی و مثبت را تجربه کرده است، به‌گونه‌ای که صادرات هر دو گروه محصول به‌طور قابل‌توجهی از واردات فراتر رفته است. این پدیده نشان می‌دهد که زنجیره ارزش پلیمری ایران نه‌تنها توان تأمین نیاز داخلی را دارد، بلکه به بازارهای خارجی نیز سهم قابل‌توجهی صادر می‌کند.

نویسنده: مهندس گلرخ فرد ذوالفقاری، دانشجوی دکتری مهندسی پلیمر 

باید دید اعلام و تهدید اعمال تعرفه ۲۵ درصدی از سوی دولت ایالات متحده آمریکا جهت فشار بر شرکای تجاری ایران جدی ست و می‌تواند در کوتاه‌مدت و میان‌مدت ساختار تجارت پلیمر کشور را تحت تأثیر قرار دهد یا خیر. البته به نظر می رسد پاسخ منفی احتمال بیشتری داشته باشد.

عملکرد تجارت پلیمری ایران در ۹ ماهه اول ۱۴۰۴

مستربچ

ایران پلیمر در ۹ ماه اول سال ۱۴۰۴، ایران توانست صادرات مستربچ را به‌طور قابل‌توجهی افزایش دهد و همزمان واردات را در سطح محدود نگه دارد. صادرات وزنی تقریباً ۱۱ برابر واردات است و ارزش صادرات سه برابر ارزش واردات است. این وضعیت نشان‌دهنده افزایش ظرفیت تولید داخلی و رقابت‌پذیری محصولات پلیمری ایرانی در بازارهای جهانی است.

جدول ۱ – آمار واردات و صادرات مستربچ (۹ ماهه ۱۴۰۴)

آمیزه‌های پلیمری

آمیزه‌های پلیمری نیز بخش بسیار مهمی از تجارت غیرنفتی ایران را تشکیل می‌دهند. در ۹ ماهه نخست ۱۴۰۴، صادرات این گروه محصولات بسیار بیشتر از واردات بوده است. صادرات وزنی آمیزه‌های پلیمری بیش از ۹۳ برابر واردات است. این آمار نشان می‌دهد که ایران در تولید آمیزه‌های پلیمری از مزیت رقابتی بالایی برخوردار است و بازارهای منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای را به‌طور مؤثر پوشش می‌دهد.

جدول ۲ – آمار واردات و صادرات آمیزه‌های پلیمری (۹ ماهه ۱۴۰۴)

بررسی تجارت در سال ۱۴۰۳

برای درک بهتر روند، باید عملکرد سال کامل ۱۴۰۳ را نیز مقایسه کنیم.

مستربچ

جدول ۳ – واردات و صادرات مستربچ در سال ۱۴۰۳

در حوزه مستربچ، کل واردات سال ۱۴۰۳ حدود ۲ هزار تن و صادرات نزدیک به ۹.۸ هزار تن بوده است. یعنی حتی در سال گذشته نیز ایران حدود پنج برابر بیش از واردات، صادرات داشته و تراز تجاری این محصول مثبت بوده است. اما آنچه وضعیت امسال را متفاوت می‌کند، عبور زودهنگام صادرات از رکورد سال قبل است. طی تنها ۹ ماه نخست ۱۴۰۴، صادرات مستربچ به حدود ۱۱ هزار تن رسیده، در حالی که واردات کمتر از هزار تن باقی مانده است. به بیان ساده، پیش از پایان سال، کل صادرات از سطح سال گذشته جلو زده است. اگر همین آهنگ ماهانه ادامه پیدا کند، حجم صادرات سالانه می‌تواند به ۱۴ تا ۱۵ هزار تن برسد. رقمی که برای یک محصول، رشد قابل توجهی محسوب می‌شود. این افزایش نشان می‌دهد تولیدکنندگان داخلی، هم از نظر ظرفیت تولید و هم از نظر فرمولاسیون و کیفیت، توانسته‌اند جایگزین واردات شوند و در عین حال بازارهای صادراتی را نیز توسعه دهند.

اما آنچه قابل توجه است تمرکز واردات بر چند کشور مشخص است:

جدول ۴ – واردات مستربچ به تفکیک کشور در سال  ۱۴۰۳

و در مقابل، بخش عمده صادرات مستربچ ایران به چند کشور خاص بوده است:

جدول ۵ – صادرات مستربچ به تفکیک کشورها ۱۴۰۳

پس می‌توان بیان داشت بازارهای اصلی صادراتی ایران برای مستربچ در سال ۱۴۰۳ کشورهای همسایه و منطقه بوده‌اند، که بخشی از آن وابسته به نزدیکی جغرافیایی، تقاضای صنعتی و روندهای توسعه زیرساختی در این کشورها است.

آمیزه‌های پلیمیری

در سال ۱۴۰۳، آمیزه‌های پلیمری نیز سهم بزرگی در تجارت خارجی ایران داشته‌اند:

جدول ۶ – واردات و صادرات آمیزه‌های پلیمری ۱۴۰۳

در آمیزه‌های پلیمری جایی که مقیاس تجارت از «هزار تن» فراتر می‌رود و به «صدها هزار تن» می‌رسد. در سال ۱۴۰۳، واردات آمیزه‌های پلیمری حدود ۱۴ هزار تن بوده، در حالی که صادرات به حدود ۵۷۹ هزار تن رسیده است. یعنی ایران بیش از نیم‌میلیون تن آمیزه پلیمری به بازارهای خارجی فروخته و بیش از ۶۱۱ میلیون دلار ارزآوری ایجاد کرده است. این نسبت، صنعت آمیزه را عملاً به یک صادرکننده خالص تبدیل کرده و نشان می‌دهد ارزش افزوده واقعی در داخل کشور شکل گرفته است.

در ۹ ماهه نخست ۱۴۰۴ نیز همین الگو ادامه دارد. واردات به کمتر از ۵ هزار تن محدود شده، اما صادرات به حدود ۴۴۸ هزار تن رسیده است. این یعنی در سه‌چهارم سال، تقریباً سه‌چهارم عملکرد کل سال قبل محقق شده است. با یک برآورد ساده، اگر میانگین ماهانه حفظ شود، صادرات سالانه دوباره از مرز ۶۰۰ هزار تن عبور خواهد کرد. چنین حجمی برای یک صنعت پایین‌دستی پلیمر، بیانگر جایگاه تثبیت‌شده ایران در بازار منطقه است.

جدول ۷ – واردات آمیزه‌های پلیمری از برخی کشورها ۱۴۰۳

در مقابل، صادرات آمیزه‌های پلیمری به چند کشور عمده انجام شده است:

جدول ۸ – صادرات آمیزه‌های پلیمری به کشورها ۱۴۰۳

جغرافیای تجارت نیز این واقعیت را تأیید می‌کند. در مستربچ، بخش عمده صادرات به افغانستان، عراق، ترکیه، ترکمنستان و جمهوری آذربایجان انجام شده و در آمیزه‌های پلیمری نیز ترکیه، عراق، افغانستان، پاکستان و کشورهای آسیای میانه خریداران اصلی هستند. نزدیکی جغرافیایی، هزینه حمل پایین‌تر، دسترسی ایران به خوراک پتروشیمی و کمبود ظرفیت تولید آمیزه در این کشورها باعث شده ایران عملاً نقش «تأمین‌کننده منطقه‌ای مواد مهندسی و آمیزه» را ایفا کند. در مقابل، واردات عمدتاً از چین، ترکیه، کره جنوبی و امارات انجام می‌شود که بیشتر شامل گریدهای خاص یا فناوری‌های تخصصی‌تر است.

جمع‌بندی تحولات تجارت مستربچ و آمیزه‌های پلیمری ایران نشان می‌دهد که این صنعت در ظاهر در یک مسیر رشد کمی و کیفی قرار گرفته، اما همزمان در معرض مجموعه‌ای از ریسک‌های بیرونی و درونی است که می‌تواند این روند صعودی را شکننده کند.

از یک‌سو، داده‌های مقایسه‌ای سال ۱۴۰۳ و ۹ ماهه ۱۴۰۴ حاکی از آن است که صنعت آمیزه‌سازی کشور به مرحله‌ای از بلوغ صنعتی رسیده است. جایی که وابستگی به واردات کاهش یافته، تراز تجاری به‌طور محسوسی مثبت شده و ایران توانسته جایگاه خود را به‌عنوان تأمین‌کننده منطقه‌ای مستربچ و آمیزه‌های پلیمری تثبیت کند. رشد صادرات، به‌ویژه به بازارهای همسایه و آسیای میانه، نشان می‌دهد زنجیره ارزش داخلی از سطح مواد اولیه عبور کرده و به سمت محصولات با ارزش افزوده بالاتر حرکت کرده است. مسیری که برای اقتصاد غیرنفتی کشور یک مزیت راهبردی محسوب می‌شود.

با این حال، این دستاوردها در محیطی کاملاً باثبات شکل نگرفته است. تصمیم اخیر دولت آمریکا برای اعمال تعرفه ۲۵ درصدی بر کشورهایی که با ایران تجارت می‌کنند، می‌تواند به‌صورت غیرمستقیم هزینه مبادلات شرکای تجاری ایران با آمریکا را افزایش دهد. از آنجا که بسیاری از خریداران اصلی محصولات پلیمری ایران همزمان با بازار آمریکا نیز در ارتباط‌اند، احتمال دارد برای کاهش ریسک‌های تحریمی یا تعرفه‌ای، بخشی از همکاری با ایران را محدودتر یا محتاطانه‌تر دنبال کنند. پیامد عملی این وضعیت می‌تواند افزایش هزینه‌های مالی، سخت‌تر شدن نقل‌وانتقالات بانکی، طولانی شدن زنجیره تأمین و در نهایت فشار بر قیمت فروش آمیزه ایرانی باشد.  عاملی که مستقیماً مزیت رقابتی قیمت را تضعیف می‌کند.

در کنار این فشارهای خارجی، ریسک‌های سیاست‌گذاری داخلی نیز کم‌اهمیت نیست. اگر سیاست‌هایی نظیر اخذ عوارض صادراتی یا اعمال محدودیت‌های اداری بر صادرات مستربچ و آمیزه‌های پلیمری تثبیت شود، نخستین اثر آن کاهش حاشیه سود صادرکنندگان و از دست رفتن مزیت قیمتی ایران در بازارهای منطقه‌ای خواهد بود. مزیتی که طی سال‌ها بر پایه انرژی ارزان‌تر، نیروی انسانی متخصص و سرمایه‌گذاری در دانش فنی شکل گرفته است. در چنین شرایطی، خریداران خارجی به‌سرعت به سمت تأمین‌کنندگان جایگزین در ترکیه، چین یا کشورهای عربی متمایل می‌شوند و تجربه تجارت بین‌الملل نشان می‌دهد بازپس‌گیری بازارهای ازدست‌رفته حتی پس از اصلاح سیاست‌ها نیز زمان‌بر و پرهزینه خواهد بود.

برآیند این دو دسته ریسک می‌تواند به کاهش تدریجی حجم صادرات، افت نرخ بهره‌برداری از ظرفیت واحدهای آمیزه‌ساز، بلااستفاده ماندن بخشی از ظرفیت خطوط تولید، کاهش سرمایه‌گذاری جدید و فشار بر اشتغال منجر شود. ضمن آنکه پتانسیل سرمایه گذاری در تکمیل زنجیره و تولید محصولات فناور در کشور و صادرات بالقوه آنها را نیز نباید از نظر دور داشت.

بنابراین، اگرچه صنعت مستربچ و آمیزه‌های پلیمری امروز یکی از معدود بخش‌های دارای مزیت رقابتی و ارزآوری پایدار غیرنفتی است، اما تداوم این موفقیت مشروط به مدیریت فعال ریسک‌های ژئوپلیتیکی، ثبات در سیاست‌های صادراتی و تنوع‌بخشی به بازارهای هدف است. در غیر این صورت، حتی یک شوک سیاستی یا تجاری می‌تواند بخشی از دستاوردهای چندساله این صنعت را به‌سرعت فرسایش دهد. هشداری که نادیده گرفتن آن برای یکی از معدود پیشران‌های صنعتی کشور، هزینه‌ای سنگین خواهد داشت.