اختصاصی بسپار/ پتروشیمی های نوظهور پلیمری از قزاقستان تا چین
بسپار/ ایران پلیمر از قزاقستان تا چین، پهنه گستردهای از کشورها در حال هزینهکرد صدها میلیارد دلار هستند تا در زنجیره ارزش پلیمر ارتقا یابند. منطق اقتصادی این اقدام متقاعدکننده، اما زمانبندی آن مخاطرهآمیز است.
گردآوری و برگردان: مهنئدس فرنام نامور، کارشناس ارشد انرژی
این سرمایه گذاری ها، خود را نه در بیانیههای مطبوعاتی، بلکه در کیلومترها خط لوله، قراردادهای اعتباری صادراتی و بازدیدهای سیاسی از افتتاحیه مجتمعهای پتروشیمی در سواحل دریای خزر نشان میدهد. این روند به آرامی و پروژه به پروژه در طول سالها شکل گرفته است؛ اما وقتی کل تصویر را یکجا نگاه میکنید، نتیجه جالب توجه است: گروه گستردهای از کشورها از آسیای مرکزی تا روسیه، ترکیه و چین، همزمان و با هزینهای هنگفت، در تلاشاند تا صادرات مواد اولیه خام را متوقف کرده و تولید پلیمرها و پلاستیکهایی را آغاز کنند که سنگ بنای زندگی صنعتی مدرن هستند.
بسپار می نویسد، پلیپروپیلن و پلیاتیلن در صنعت بستهبندی، تجهیزات پزشکی، قطعات خودرو، عایق کابل، فیلمهای کشاورزی، منسوجات و هزاران محصول دیگر حضور دارند. کشوری که گاز طبیعی یا نفت خام استخراج میکند اما تمام پلیاتیلن مورد نیاز خود را وارد میکند، در واقع در حال از دست دادن سود اقتصادی کلانی در مقیاس وسیع است. بنابراین، حرکت به سمت تولید پلیمر به رکن اصلی استراتژی صنعتی برای کشورهای غنی از منابع، تبدیل شده است.
آنچه لحظه کنونی را متمایز میکند، «همگرایی» است: چندین پروژه پلیمری در مقیاس بزرگ در چندین کشور، به طور همزمان در حال راهاندازی، افزایش تولید یا رسیدن به مرحله طراحی هستند. این پروژهها در مجموع، یکی از مهمترین تغییرات جغرافیایی در ظرفیت تولید پلیمر جهانی را در یک نسل اخیر رقم میزنند، اما همگی با یک مشکل مشترک در زمانبندی مواجه هستند.
قزاقستان: تکمیل زنجیره تولید
قزاقستان بارزترین نمونه این گذار است. راهاندازی مجتمع یکپارچه پتروشیمی KPI در آتیراو در سال ۲۰۲۲ — با ظرفیت سالانه ۵۰۰,۰۰۰ تن پلیپروپیلن — یک نقطه عطف واقعی بود. در طول سه سال پس از شروع به کار، این کارخانه بیش از ۸۰۰,۰۰۰ تن محصول تولید کرده و اکنون ۸۳٪ از تقاضای داخلی پلیپروپیلن را پوشش میدهد. به این ترتیب، یک ردیف کالای وارداتی اکنون به زنجیره تأمین داخلی وارد شده است.
- توسعه صنایع پاییندستی: بنگاههای کوچک و متوسط در بخشهای ساختمان، پزشکی، خودرو و بستهبندی مواد غذایی شروع به فعالیت بر پایه رزینهای تولید داخل کردهاند.
- جایگاه منطقهای: مجتمع KPI با تولید ۵۰۰,۰۰۰ تن در سال، حدود ۱٪ از تولید جهانی پلیپروپیلن را به خود اختصاص داده و طبق دادههای دولتی، تولید آن از مجموع تولید پلیپروپیلن ترکمنستان، ازبکستان و آذربایجان بیشتر است.
فاز بعدی به مراتب بلندپروازانهتر است. ساخت یک کارخانه پلیاتیلن با ظرفیت ۱.۲۵ میلیون تن در سال در جریان است که برای سال ۲۰۲۹ برنامهریزی شده است. اهمیت استراتژیک این پروژه در این آمار نهفته است: قزاقستان در حال حاضر ۱۰۰٪ پلیاتیلن مصرفی خود را وارد میکند. همچنین پروژههای تولید بوتادین و اوره نیز در مرحله طراحی برای سال ۲۰۲۹ هستند. در اکتبر ۲۰۲۴، دولت این مسیر را از طریق یک نقشه راه اختصاصی پتروشیمی تا سال ۲۰۳۰ رسمی کرد.
ترکمنستان و الگوی «کیانلی»
مجتمع پتروشیمی کیانلی در ترکمنستان، تکاملیافتهترین نمونه این مدل در منطقه است. این واحد ۳.۴ میلیارد دلاری که توسط کنسرسیومی کرهای-ژاپنی ساخته شده، در سال ۲۰۱۸ افتتاح شد و در سال ۲۰۲۰ به ظرفیت کامل رسید.
کیانلی فراتر از ارقام تولید، قدرت جذب صنایع پاییندستی را نشان میدهد. اکنون نخهای پلیپروپیلن برای تولید فرش و قالیچه در منطقه آخال با استفاده از رزین کیانلی تولید میشوند. لولهها، بستهبندیها و کالاهای پلاستیکی خانگی نیز در ردههای بعدی قرار دارند. شرکت دولتی «ترکمنگاز» از فروش صادراتی مداوم به بازارهای آسیایی، اروپایی و ترکیه خبر میدهد.
ازبکستان: سرمایهگذاری ۱۲ میلیارد دلاری
ازبکستان در تلاش برای تغییری ساختاریتر از همسایگان خود است: تحول کامل صنعت شیمیایی که تمام گریدهای پلیمری را شامل میشود.
- برنامه ملی: برنامهریزی برای ۱۲.۱ میلیارد دلار سرمایهگذاری در ۳۱ پروژه بین سالهای ۲۰۱۹ تا ۲۰۳۰.
- مشارکت بینالمللی: شرکت ایندوراما (Indorama) سهام عمده “Fargonaazot” را خریداری کرده و شرکت “Air Products” قراردادی ۱ میلیارد دلاری برای پردازش گاز به گاز سنتز امضا کرده است.
- چالش تراز تجاری: کسری تجاری محصولات شیمیایی ازبکستان در سال ۲۰۲۵ حدود ۳.۱ میلیارد دلار بود (۵ میلیارد دلار واردات در مقابل ۱.۹ میلیارد دلار صادرات).
روسیه: تثبیت در شرایط محدودیت
در روسیه، داستان پلیمر به دلیل خروج شرکای غربی پس از سال ۲۰۲۲ پیچیدهتر است. تولید کل پلاستیک در اشکال اولیه در سال ۲۰۲۵ با ۱.۷٪ کاهش به ۱۰.۷۶ میلیون تن رسید. با این حال، چندین پروژه کلیدی در حال پیشرفت هستند:
- شرکت سیبور (Sibur) اولین واحد تولید هگزن روسیه را برای تولید گریدهای ویژه پلیاتیلن (HDPE) راهاندازی کرد.
- مهمترین پروژه تکمحوری، مجتمع پلیمری شرکت نفت ایرکوتسک در سیبری شرقی است که با سرمایهگذاری ۲۵۰ میلیارد روبلی در سال ۲۰۲۵ مراحل راهاندازی را آغاز کرد.
ترکیه: قدرت پاییندستی، شکاف بالادستی
ترکیه وضعیتی متفاوت دارد. این کشور یک پردازشگر و صادرکننده بزرگ محصولات پلاستیکی است (بخش پاییندستی قوی)، اما در تامین مواد اولیه (بالادستی) به شدت وابسته به واردات است. در حالی که مصرف داخلی حدود ۷.۵ میلیون تن مواد اولیه پلاستیکی در سال است، تولید تنها تولیدکننده یکپارچه کشور یعنی “PETKiM” تنها بخش کوچکی از این تقاضا را پوشش میدهد.
چین: میدان گرانشی
تمام روایتهای فوق در سایه چین شکل میگیرند. نفوذ چین بر بازار جهانی پلیمر در سال ۲۰۲۶ فراتر از یک پسزمینه ساده، شبیه به یک میدان گرانشی است.
- رشد انفجاری ظرفیت: چین حدود یکسوم ظرفیت تولید پلاستیک جهان را در اختیار دارد. تنها در ۱۱ ماه اول سال ۲۰۲۵، چین ۷.۵۵ میلیون تن ظرفیت جدید پلیپروپیلن اضافه کرد که حدود ۷۴٪ از کل توسعه ظرفیت جهانی در آن دوره است.
- تبعات صادراتی: صادرات پلیپروپیلن چین در ده ماهه اول ۲۰۲۵ بیش از دو برابر شد که منجر به سقوط قیمتها به سطوح دوران پاندمی گشت.
- بیشظرفیتی: نرخ بهرهبرداری از ظرفیت در برخی بخشها (مانند پلیاستایرن) به زیر ۶۰٪ کاهش یافته و حاشیه سودها منفی شده است.
تنش مرکزی
کشورهایی مانند قزاقستان، ترکمنستان و ازبکستان پروژههای خود را بر پایه دسترسی صادراتی به بازارهای آسیایی بنا کرده بودند؛ دقیقاً همان بازارهایی که اکنون تحت تأثیر موج صادرات چین قرار دارند.
با این حال، این پروژهها شکست نخوردهاند زیرا «جایگزینی واردات» در داخل همچنان یک محرک قدرتمند است. ارزش واقعی تولیدات داخلی قزاقستان که ۸۳٪ نیاز کشور را تامین میکند، از قیمتهای صادراتی چین مصون است.
