اختصاصی بسپار/ جایگزینهای پلاستیک همیشه سبزتر نیستند؛ وقتی کاغذ، شیشه و فلز هزینهی زیستمحیطی بیشتری دارند!
گروه ترجمه و تولید محتوا در بسپار/ایران پلیمر در سالهای اخیر، کاهش مصرف پلاستیک و جایگزینی آن با موادی مانند کاغذ، شیشه و فلز به یکی از محورهای اصلی سیاستهای زیستمحیطی تبدیل شده است. بااینحال، مجموعهای از پژوهشها نشان میدهد که «حذف پلاستیک» لزوما به معنای کاهش اثرات زیستمحیطی نیست و در برخی کاربردها، جایگزینها میتوانند مصرف انرژی، سوختهای فسیلی و انتشار گازهای گلخانهای را افزایش دهند.
Chris DeArmitt، بنیانگذار Plastics Research Council و نویسندهی کتابهای The Plastics Paradox و Shattering the Plastics Illusion، با مرور بیش از ۵۰۰۰ مطالعهی علمی داوریشده، استدلال میکند که ارزیابی مواد باید بر اساس کل چرخهی عمر آنها انجام شود، نه صرفا بر مبنای اینکه ماده از منابع فسیلی تولید شده است یا خیر.
مزیت مهم پلاستیک: وزن کمتر
یکی از مهمترین نکات مطرحشده در این بررسی، وزن بسیار کمتر پلاستیک در مقایسه با بسیاری از مواد جایگزین است. به گفتهی DeArmitt، برای جایگزینی یک واحد وزنی پلاستیک با کاغذ، فلز یا شیشه، بهطور متوسط به سه تا چهار برابر مادهی بیشتری نیاز است.
این تفاوت تنها به میزان مواد اولیه محدود نمیشود. افزایش وزن محصول به معنای مصرف بیشتر منابع در تولید و همچنین انرژی و سوخت بیشتر برای ترابری است.
برای نمونه، یک کیسهی پلاستیکی مورد استفاده در فروشگاه حدود ۶ گرم وزن دارد، درحالیکه وزن کیسهی کاغذی معادل آن حدود ۶۰ گرم است. به این ترتیب، برای ارائهی کارکرد مشابه، تقریبا ۱۰ برابر مادهی بیشتری مصرف میشود. برای ترابری تعداد کیسهای که با یک کامیون کیسهی پلاستیکی جابهجا میشود، ممکن است به حدود هفت کامیون حامل کیسههای کاغذی نیاز باشد؛ موضوعی که مصرف سوخت و انتشار آلایندهها را میافزاید.
جایگزینی پلاستیک میتواند انتشار گازهای گلخانهای را افزایش دهد
به طور کلی بر اساس نتایج پژوهشی، جایگزینی پلاستیک با موادی مانند کاغذ، فلز یا شیشه بهطور متوسط میتواند انتشار گازهای گلخانهای را تا سه برابر و مصرف سوختهای فسیلی را تا دو برابر افزایش دهد.
این نتیجه در نگاه نخست ممکن است متناقض به نظر برسد، زیرا بخش عمدهای از پلاستیکهای متداول از مواد اولیهی فسیلی تولید میشوند. اما باید کل سامانهی تولید و مصرف را در نظر گرفت.
طبق این بررسی، حدود ۸۵ درصد یک بشکه نفت بهعنوان سوخت مصرف میشود، درحالیکه حدود ۵ درصد آن برای تولید پلاستیکها به کار میرود. علاوه بر این، استفاده از پلاستیک در سبکسازی خودروها، کامیونها و هواپیماها میتواند مصرف سوخت را کاهش دهد. پلاستیکها همچنین با افزایش عمر مواد غذایی و کاهش فساد آنها و نیز بهعنوان عایق در ساختمانها، میتوانند در کاهش مصرف انرژی نقش داشته باشند.
یک گزارش منتشرشده در سال ۲۰۲۰ از سوی Imperial College London و شرکت Veolia نیز بر پیچیدگی این مسئله تاکید کرده است. بر اساس این گزارش، پلاستیکها حدود ۳٫۸ درصد انتشار جهانی گازهای گلخانهای را به خود اختصاص میدهند، اما نمیتوان صرفا از این عدد نتیجه گرفت که مواد جایگزین الزاما کارکرد زیستمحیطی بهتری خواهند داشت.
کیسهی پلاستیکی یا کاغذی؛ کدامیک واقعا بهتر است؟
کیسههای خرید یکی از نمونههای شاخص این بحث هستند. حدود ۳۰ مطالعهی ارزیابی چرخهی عمر (Life Cycle Assessment – LCA) دربارهی کیسههای پلاستیکی نازک انجام شده و نتایج این مطالعات، این کیسهها را در مقایسه با گزینههای جایگزین در زمرهی گزینههای با اثر زیستمحیطی پایین قرار دادهاند.
این موضوع اهمیت ارزیابی چرخهی عمر را در سیاستگذاری نشان میدهد؛ زیرا ممنوعیت یا وضع مالیات بر یک ماده، بدون بررسی پیامدهای جایگزین آن، ممکن است صرفا اثرات زیستمحیطی را از یک مرحلهی چرخهی عمر به مرحلهای دیگر منتقل کند.
بستهبندی مواد غذایی؛ پلاستیک کمتر همیشه بهتر نیست
این مسئله در بستهبندی مواد غذایی اهمیت بیشتری پیدا میکند. بر اساس دادههای ارائهشده در این گزارش، جایگزینی بستهبندی پلاستیکی مواد غذایی با مواد دیگر، بهطور متوسط میتواند وزن بستهبندی را ۳٫۶ برابر، مصرف انرژی را ۲٫۲ برابر و انتشار دیاکسیدکربن را ۲٫۷ برابر افزایش دهد.
مقایسهی بطریهای ۵۰۰ میلیلیتری پلیاتیلن ترفتالات (PET) با گزینههایی از جنس الیاف، شیشه، فولاد و آلومینیوم نیز نشان میدهد که هنگام درنظرگرفتن تولید ماده و ساخت بستهبندی، گزینههای جایگزین میتوانند انتشار گازهای گلخانهای بیشتری نسبت به بطری پلاستیکی داشته باشند؛ در این مقایسه، بطری شیشهای بیشترین میزان انتشار را داشته است.
سبکسازی هم حدی دارد
سبکسازی (Lightweighting) و کاهش ضخامت (Downgauging) سالهاست از راهبردهای مهم صنعت پلاستیک برای کاهش مصرف مواد اولیه محسوب میشوند، اما این گزارش هشدار میدهد که کاهش مصرف ماده تنها زمانی مزیت دارد که محصول حفظ شود.
این مسئله بهویژه در بستهبندی مواد غذایی اهمیت دارد. وظیفهی اصلی بستهبندی، محافظت از محصول و جلوگیری از فساد و اتلاف غذاست. اگر ضخامت بستهبندی تا حدی کاهش یابد که دیگر نتواند این وظیفه را بهدرستی انجام دهد، مقدار کمی صرفهجویی در پلاستیک میتواند با افزایش اتلاف غذایی و در نتیجه افزایش اثرات زیستمحیطی کل سامانه همراه شود.
به همین دلیل، حذف کامل بستهبندی نیز همیشه بهترین راهکار نیست. در بسیاری از موارد، اثر زیستمحیطی ناشی از اتلاف محصول میتواند بسیار بیشتر از اثر خود بستهبندی باشد.
مسئله «پلاستیک کمتر» نیست؛ «اثر زیستمحیطی کمتر» است
پیام اصلی این بررسی، دفاع از مصرف بدون محدودیت پلاستیک نیست، بلکه تاکید بر ضرورت ارزیابی علمی هر کاربرد بر اساس کل چرخهی عمر آن است. پلاستیکها نیز آثار زیستمحیطی قابلتوجهی دارند، اما جایگزینی آنها بدون درنظرگرفتن وزن ماده، انرژی تولید، ترابری، کارکرد بستهبندی و پایان عمر میتواند نتیجهای برخلاف هدف اولیه داشته باشد.
هدف سیاستگذاری و طراحی محصول نباید صرفا «مصرف پلاستیک کمتر» باشد؛ هدف باید کاهش مجموع بار زیستمحیطی باشد.
