اختصاصی بسپار/ چه کسی برنده رقابت جهانی زیستاقتصاد خواهد شد؟/ رقابتی راهبردی میان آمریکا، چین و اروپا در مسیر آینده صنعت پلیمر
بسپار/ ایران پلیمر زیستاقتصاد (Bioeconomy)، که بر پایه علوم زیستی و زیستفناوری شکل گرفته است، با هدف جایگزینی مواد اولیه فسیلی با گزینههای تجدیدپذیر و زیستپایه توسعه یافته است. این رویکرد، یکی از مهمترین روندهای تحولآفرین در صنعت بسپار به شمار میرود و نقشی کلیدی در تحقق زیستپایداری (Sustainability) و کاهش انتشار کربن ایفا میکند. در این رقابت جهانی، سه قدرت اقتصادی بزرگ—ایالات متحده، چین و اروپا—سرمایهگذاریهای گستردهای انجام دادهاند. هرچند اهداف توسعهای آنها مشابه است، اما راهبردها و شیوههای اجرایی تفاوتهای قابلتوجهی دارد. این گزارش در چهاردهم آوریل ۲۰۲۶ توسط Adsale Plastics Network منتشر شده است.
آمریکا؛ پیشتاز در تحقیق و توسعه، اما با چالش مقیاسپذیری
ایالات متحده با تکیه بر توانمندیهای علمی و فناوری، یکی از رهبران جهانی در توسعه زیستاقتصاد محسوب میشود. دولت این کشور از طریق یک دستور اجرایی، برنامهای برای تقویت زنجیرههای تامین راهبردی تدوین کرده است. این طرح بر توسعه زنجیره تامین دارویی و شیمیایی مبتنی بر زیستآمیزهسازی (Bio-compounding) تمرکز دارد تا وابستگی به واردات مواد اولیه از آسیا کاهش یابد.
زیستتولید (Biomanufacturing) بهعنوان یکی از سریعترین حوزههای در حال رشد در زیستاقتصاد آمریکا شناخته میشود. این کشور با در اختیار داشتن چهل درصد از سرمایهگذاری جهانی در این بخش، جایگاه پیشتازی در تحقیق و توسعه به دست آورده است.
با این حال، گزارش McKinsey Global Institute به چالشی اساسی اشاره میکند: دشواری در مقیاسپذیری فناوریهای زیستی. این مسئله شکاف قابلتوجهی میان ظرفیت بالقوه زیستفناوری و تجاریسازی آن ایجاد کرده است. همچنین، ابتکار ملی زیستفناوری و زیستتولید آمریکا (NBBI) کمبود زیرساختهای تولید داخلی را یکی از موانع اصلی توسعه زیستاقتصاد دانسته و افزایش سرمایهگذاری در این حوزه را ضروری اعلام کرده است.
چین؛ پیشرفت سریع با تمرکز بر صنایع پیشرفته
چین با اتکا به توانمندیهای صنعتی، ظرفیت تولید انبوه و کنترل هزینهها، با سرعت چشمگیری در حال توسعه زیستاقتصاد است. این کشور در حوزه زیستتولید و مواد زیستپایه پیشرفتهای قابلتوجهی داشته و تلاش میکند جایگاه خود را در بازارهای جهانی تثبیت کند.
کارگروه ملی توسعه و اصلاحات چین در «برنامه پنجساله چهاردهم» چهار محور کلیدی را برای توسعه زیستاقتصاد تعیین کرده است. یکی از این محورها بر کاربردهای سبز و کمکربن زیستمواد، از جمله زیستانرژی و محصولات زیستپایه، تمرکز دارد. این برنامه کل زنجیره ارزش را از نوآوری و ایجاد سکوهای پیشرفته تا توسعه بازار و چارچوبهای قانونی پوشش میدهد.
بر اساس دادههای منتشرشده در همایشها و انجمنهای صنعتی، ارزش زیستاقتصاد چین به تریلیونها یوان میرسد و سهم آن در تولید ناخالص داخلی بهطور مستمر در حال افزایش است. در همین راستا، شرکت SINOPEC موفق به راهاندازی یک خط صنعتی برای تبدیل ساقه ذرت به پلیاستر زیستپایه شده است. این پروژه با ظرفیت سالانه ۱۰۰ هزار تن، محصولات خود را به شرکتهای مطرح داخلی و بینالمللی عرضه میکند.
با وجود این پیشرفتها، چین همچنان در بخشهای پیشرفته فناوری به واردات وابسته است. این موضوع، یکی از چالشهای اصلی در توسعه مواد جایگزین پیشرفته به شمار میرود و لزوم تقویت نوآوری بومی را برجسته میسازد.
اروپا؛ راهبردی نوین برای جهشی سبز
زیستاقتصاد اروپا با وجود پیشرفتهای فناورانه، با چالشهایی نظیر کمبود تقاضای بازار و نبود استانداردهای یکپارچه مواجه است. این عوامل، گسترش تولیدکنندگان مواد زیستپایه را با محدودیت روبهرو کردهاند.
در پاسخ به این چالشها، اتحادیه اروپا در ابتدای سال ۲۰۲۵ (دی ۱۴۰۳) مرکز Biotech and Biomanufacturing Hub را راهاندازی کرد. هدف از ایجاد این سامانه، تسهیل انتقال فناوری و تجاریسازی نوآوریها در حوزه زیستفناوری است.
سازمان European Bioplastics (EUBP) اعلام کرده است که با وجود پیشتازی اروپا در فناوری زیستبسپارها، شرکتها به دلیل مقررات پراکنده، نبود تعریفهای استاندارد و ضعف تقاضای بازار از توسعه تولید در مقیاس صنعتی خودداری میکنند. ازاینرو، تدوین استانداردهای شفاف، تسهیل مجوزها و ایجاد شاخصهای دقیق برای توسعه این صنعت ضروری است.
در همین راستا، اتحادیه اروپا در دسامبر ۲۰۲۵ (آذر ۱۴۰۴) راهبرد جدید زیستاقتصاد را معرفی کرد. این راهبرد بر چهار محور اصلی تمرکز دارد: تجاریسازی نوآوریهای زیستپایه، توسعه بازارهای پیشرو، تضمین استفاده پایدار از زیستتوده و بهرهبرداری از فرصتهای جهانی.
زیستبسپارها؛ موتور محرک زیستاقتصاد
زیستبسپارها (Biopolymer) و زیستپلاستیکها (Bioplastics) بهعنوان یکی از مهمترین ستونهای زیستاقتصاد شناخته میشوند. موادی مانند پلیلاکتیک اسید (PLA) و پلیهیدروکسیآلکانواتها (PHA) از منابع تجدیدپذیر تولید شده و وابستگی به سوختهای فسیلی را میکاهند. این مواد با اصول اقتصاد چرخشی، کاهش انتشار کربن و زیستپایداری همسو هستند.
توسعه صنعتی زیستپلاستیکها به پیشرفت فناوریهایی نظیر زیستیاریگری (bio-catalyse) و زیستشناسی سنتزی کمک کرده و کاربردهای آنها را از کالاهای مصرفی به صنایع پیشرفته گسترش داده است. این روند، فرصتهای رشد جدیدی برای صنعت بسپار ایجاد میکند.
با این حال، چالشهایی همچون هزینههای بالای تولید، محدودیت در بهرهبرداری از مواد اولیه غیرغذایی و ضعف سامانههای بازیافت چرخهبسته، همچنان مانع توسعه گسترده این صنعت است. رفع این موانع مستلزم سیاستهای حمایتی و همکاری میان حلقههای مختلف زنجیره ارزش خواهد بود.
چشمانداز بازار جهانی
بر اساس گزارش Mordor Intelligence، بازار جهانی زیستپلاستیکها در سال ۲۰۲۵ (۱۴۰۴) به ۲.۳۷ میلیون تن رسید و پیشبینی میشود تا سال ۲۰۳۰ (۱۴۰۹) به ۵.۴۳ میلیون تن افزایش یابد. این رشد نشاندهنده نرخ رشد سالانه مرکب ۱۷.۲۵ درصد است که بیانگر شتاب بالای توسعه این بازار است.
پیشرفت سه رقیب
رقابت جهانی در زیستاقتصاد نشاندهنده تحول عمیق در صنعت بسپار و حرکت بهسوی آیندهای کمکربن و زیستپایدار است. آمریکا با برتری در تحقیق و توسعه، چین با توانمندی در تولید انبوه و اروپا با تمرکز بر سیاستگذاری و استانداردسازی، هر یک نقش مهمی در شکلدهی آینده این حوزه ایفا میکنند. در این میان، زیستبسپارها بهعنوان پیشران اصلی این تحول، نقشی تعیینکننده در گذار از اقتصاد مبتنی بر سوختهای فسیلی به اقتصادی مبتنی بر منابع تجدیدپذیر خواهند داشت.
