جوانگریزی در بازار کار ایران
بسپار/ایران پلیمر بر اساس گزارش مرکز آمار ایران، در سال گذشته جمعیت در سن کار حدود ۸۲۵هزار نفر افزایش یافت؛ اما تنها ۵۷هزار شغل جدید به بازار کار اضافه شد. این مساله نشاندهنده مشکلات جوانان در ورود به بازار کار اقتصاد ایران است. رکود اقتصادی، قطعی مکرر اینترنت و شرایط ناشی از جنگ، مانع ایجاد تحرک لازم برای اشتغالزایی شدهاند. از سوی دیگر، کسبوکارها که با چالشهای درآمدی مواجهند، به سمت تعدیل نیروی کار، بهویژه در میان زنان جوان میروند. درحالیکه نرخ بیکاری در زمستان سال گذشته ۷.۶ درصد گزارش شد، نرخ بیکاری برای زنان جوان به حدود ۳۵درصد رسید. کارشناسان بر این باورند که برای افزایش ظرفیت اشتغال، مهمترین عامل، رشد اقتصادی بالا و فراگیر است؛ رشدی که همه اقشار جامعه در آن نقش ایفا کنند؛ در غیر این صورت، روند پیری جامعه شاغل کشور ادامه خواهد یافت و فرصتهای جدید برای اشتغالزایی جوانان از بین میرود.
براساس گزارش مرکز آمار ایران، اگرچه نرخ بیکاری کل کشور در زمستان ۱۴۰۴ برای جمعیت ۱۵ ساله و بیشتر به ۷.۶ درصد رسیده و نسبت به سال قبل ۰.۲ واحد درصد کاهش یافته، اما وضعیت بیکاری جوانان مسیر متفاوتی را طی کرده است. بر اساس این دادهها، نرخ بیکاری جوانان ۱۵ تا ۲۴ ساله با افزایش ۰.۲ واحد درصدی به ۲۱.۲ درصد رسیده؛ رقمی که هم بهمراتب بالاتر از متوسط کل است و هم برخلاف روند کاهشی بیکاری عمومی حرکت میکند. همچنین نرخ بیکاری جوانان ۱۸ تا ۳۵ ساله نیز ۰.۳ واحد درصد افزایش یافته است. این آمار نشان میدهد که در دورههای بیثباتی اقتصادی، جوانان بیش از سایر گروهها تحت فشار قرار میگیرند.
شرایط اقتصادی زمستان ۱۴۰۴، از جمله نوسانات شدید نرخ ارز، قطعیهای اینترنت و افزایش نااطمینانی در فضای کسبوکار، موجب محدود شدن فرصتهای شغلی شد و نخستین پیامد آن در بازار کار جوانان نمایان شد. بررسی جزئیتر آمارها حاکی از شکاف جنسیتی عمیق در بیکاری جوانان است. نرخ بیکاری مردان جوان ۱۵ تا ۲۴ ساله با افزایش ۰.۲ واحد درصدی به ۱۸.۳ درصد رسید، درحالیکه نرخ بیکاری زنان جوان با جهش ۰.۹ واحد درصدی به ۳۴.۹ درصد افزایش یافت. این اختلاف چشمگیر نشان میدهد زنان جوان بیش از دیگران در ورود و ماندگاری در بازار کار با مانع مواجه هستند. روندهای بلندمدت نیز هشداردهنده است. پس از بهبود نسبی وضعیت اشتغال جوانان در سالهای ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳، در سال ۱۴۰۴ این مسیر معکوس شده و نرخ بیکاری جوانان دوباره بالاتر از متوسط چند ساله قرار گرفته است؛ موضوعی که ضرورت توجه جدیتر سیاستگذاران به اشتغال جوانان را برجسته میکند. کارشناسان معتقدند قطعی طولانی اینترنت و شرایط جنگی در بهار ۱۴۰۴، احتمالا باعث خواهد شد که بیکاری جوانان در این فصل افزایش و نرخ مشارکت افراد کاهش یابد.
در تازهترین گزارش منتشرشده از سوی مرکز آمار ایران درباره وضعیت بازار کار، نرخ بیکاری در فصل زمستان ۱۴۰۴ برای جمعیت ۱۵ ساله و بیشتر به ۷.۶ درصد رسیده است. این رقم در مقایسه با زمستان سال قبل ۰.۲ واحد درصد کاهش نشان میدهد. هرچند این کاهش در نگاه نخست میتواند نشانهای از بهبود وضعیت اشتغال تلقی شود، اما بررسی همزمان دیگر شاخصهای بازار کار تصویر متفاوتی ارائه میدهد. یکی از مهمترین این شاخصها نرخ مشارکت اقتصادی است که بیانگر سهم جمعیت فعال در بازار کار از کل جمعیت در سن کار است. این نرخ در زمستان ۱۴۰۴ به ۳۹.۷ درصد رسیده، درحالیکه در زمستان ۱۴۰۳ معادل ۴۰.۱ درصد بوده است. به بیان دیگر، نرخ مشارکت اقتصادی در این دوره با کاهش همراه شده است.
کاهش نرخ مشارکت اقتصادی در شرایطی رخ داده که به طور کلی نیز متوسط مشارکت در بازار کار ایران نسبت به میانگین جهانی پایینتر است. از این منظر، افت بیشتر این شاخص در فصل گذشته میتواند نشانهای از کاهش انگیزه یا ناامیدی بخشی از نیروی کار برای جستوجوی شغل باشد؛ وضعیتی که در ادبیات اقتصادی گاه به خروج افراد از بازار کار به دلیل ناامیدی از یافتن شغل تعبیر میشود. بنابراین کاهش همزمان نرخ بیکاری و نرخ مشارکت اقتصادی لزوما به معنای بهبود واقعی شرایط اشتغال نیست و میتواند ناشی از کاهش تعداد افرادی باشد که فعالانه به دنبال کار میگردند. نگاهی دقیقتر به آمارها با تفکیک جنسیتی نیز نکات قابلتوجهی را آشکار میکند. بر اساس دادههای منتشرشده، نرخ بیکاری مردان در زمستان ۱۴۰۴ با کاهش ۰.۳ واحد درصدی نسبت به سال قبل به ۶.۲ درصد رسیده است. در مقابل، نرخ بیکاری زنان در همین دوره با افزایش ۰.۸ واحد درصدی به ۱۵ درصد رسیده است. این روند دو نکته مهم را برجسته میکند. نخست آنکه کاهش بیکاری مردان همزمان با افزایش بیکاری زنان نشان میدهد ترکیب بازار کار در این فصل به سمت مردانهتر شدن حرکت کرده است. دوم اینکه فاصله میان نرخ بیکاری زنان و مردان بیش از گذشته افزایش یافته و اکنون نرخ بیکاری زنان بیش از دو برابر نرخ بیکاری مردان است.
شاخصهای مربوط به مشارکت اقتصادی نیز همین شکاف را تایید میکنند. نرخ مشارکت اقتصادی مردان در زمستان ۱۴۰۴ با کاهش ۰.۱ واحد درصدی به ۶۷.۲ درصد رسیده است. در مقابل، مشارکت اقتصادی زنان افتی شدیدتر را تجربه کرده و با کاهش ۰.۹ واحد درصدی به ۱۲.۲ درصد رسیده است؛ رقمی که همچنان بسیار پایین محسوب میشود. فاصله قابلتوجه میان نرخ مشارکت مردان و زنان و همچنین افت محسوس مشارکت زنان نشان میدهد که در ماههای گذشته تعداد بیشتری از زنان از بازار کار خارج شدهاند یا از جستوجوی شغل منصرف شدهاند. در کنار این شاخصهای کلی، بررسی وضعیت گروههای سنی نیز ابعاد دیگری از تحولات بازار کار را نمایان میکند. درحالیکه نرخ بیکاری در سطح کلان کاهش یافته، نرخ بیکاری در میان جوانان روند متفاوتی را نشان میدهد. بر اساس این گزارش، نرخ بیکاری جوانان ۱۵ تا ۲۴ ساله با افزایش ۰.۲ واحد درصدی روبهرو بوده است. همچنین نرخ بیکاری جوانان ۱۸ تا ۳۵ ساله نیز ۰.۳ واحد درصد افزایش یافته است. این روند نشان میدهد که بهرغم کاهش کلی نرخ بیکاری، ورود و تثبیت جوانان در بازار کار همچنان با چالشهای جدی همراه است.
مسیر متفاوت جوانان
بررسی تازهترین دادههای منتشرشده درباره وضعیت اشتغال نشان میدهد نرخ بیکاری جوانان 15 تا 24 ساله در زمستان 1404 با 0.2 واحد درصد افزایش به 21.2 درصد رسیده است. این نرخ نهتنها بسیار بالاتر از نرخ بیکاری کل کشور قرار دارد، بلکه برخلاف روند کاهشی بیکاری در کل جمعیت، جهتی صعودی پیدا کرده است. همین تضاد آماری نشان میدهد در دورههایی که شرایط اقتصادی دچار افت یا بیثباتی میشود، نخستین گروهی که ضربه میخورند، جوانان هستند؛ بهخصوص جوانانی که تازه قدم در بازار کار گذاشتهاند و برای کسب اولین تجربههای شغلی تلاش میکنند. در همین چارچوب، شرایط محیطی و اقتصادی فصل زمستان نیز وضعیتی ایجاد کرده بود که به آسیبپذیرترین گروهها فشار بیشتری وارد شد. در این دوره، اقتصاد با مجموعهای از تکانهها روبهرو شد: قطعیهای گسترده اینترنت، افزایش نرخ ارز و نوسانات شدید در شاخصهای کلان اقتصادی. این عوامل باعث کاهش اعتماد فعالان اقتصادی و کوچکتر شدن دامنه فرصتهای شغلی شدند. از سوی دیگر، تهاجم نظامی اسرائیل و آمریکا علیه ایران نیز سطح نااطمینانی را افزایش دادند و فضای کسبوکار را برای مدتی دچار تلاطم کردند. پیامد چنین شرایطی در ادبیات اقتصادی کاملا شناختهشده است: گروههای آسیبپذیر، شامل جوانان، زنان و کسانی که سابقه کاری کمی دارند، بیش از دیگران از بازار کار کنار گذاشته میشوند و احتمال بیکاری یا خروج آنها از بازار کار بیشتر میشود.
بر همین اساس، روند بیکاری جوانان نیز دچار تشدید شد. در میان جوانان 15 تا 24 ساله، نرخ بیکاری مردان با افزایش 0.2 واحد درصدی به 18.3 درصد رسیده است. اما وضعیت برای زنان جوان بسیار نگرانکنندهتر بوده و نرخ بیکاری آنان با جهشی 0.9 واحد درصدی به 34.9 درصد رسیده است؛ رقمی که بهوضوح نشاندهنده دشواری چند برابری زنان جوان برای ورود یا ماندگاری در بازار کار است. جوانانی که در این سن قرار دارند معمولا در ابتدای مسیر حرفهای خود هستند، انگیزه زیادی برای یافتن شغل دارند و اغلب حاضرند با دستمزدهای پایینتر نیز مشغول کار شوند تا تجربه کسب کنند و جایگاهی پایدار به دست آورند. اما وقتی نرخ بیکاری این گروه افزایش مییابد، آن هم در شرایطی که بازار کار تحت فشار شوکهای بیرونی است، بخشی از آنان از جستوجوی کار منصرف میشوند و نرخ مشارکت اقتصادیشان کاهش مییابد. این امر باعث میشود حضور آنها در اقتصاد کمرنگ شده و فرصتهای کسب تجربه، افزایش مهارت و ورود به مسیر شغلی پایدار را از دست بدهند.
کاهش مشارکت جوانان همچنین پیامدهای مهمی در سطح کلان دارد. از منظر نظام بازنشستگی، جوانان ورودیهای اصلی صندوقهای بیمهای محسوب میشوند. زمانی که این گروه از بازار کار بیرون میمانند یا جذب مشاغل غیررسمی میشوند، تعداد بیمهپردازان کاهش مییابد. صندوقهای بازنشستگی بر اساس یک چرخه مشخص کار میکنند: ورودیها (حق بیمه) باید هزینه پرداخت مستمری بازنشستگان را پوشش دهند. اگر تعداد ورودیها کم شود درحالیکه تعداد مستمریبگیران ثابت یا در حال افزایش باشد، تراز صندوقها منفیتر میشود. در چنین شرایطی، فشار مالی افزایش یافته و صندوقها به سمت منابع دولتی یا استقراض وابسته میشوند. بنابراین، افت اشتغال جوانان فقط یک مشکل فردی نیست؛ بلکه بهطور مستقیم توان مالی صندوقهای بازنشستگی را نیز تضعیف میکند و اغلب موجب تشدید ناترازی آنها میشود. از سوی دیگر بیکاری جوانان، وضعیت اجتماعی را نیز از ثبات خارج میکند و در مقابل به تشدید ناآرامیهای اجتماعی دامن میزند.
نگاهی به روند بلندمدت نیز این تغییرات را تایید میکند. نمودار اختلاف نرخ بیکاری جوانان 15 تا 24 ساله با متوسط هر فصل در بازه 1400 تا 1404 نشان میدهد که بین سالهای 1400 تا 1403 وضعیت اشتغال جوانان نسبت به متوسط چند ساله بهبود یافته بود و در سال 1403 این نرخ حتی کمتر از میانگین پنجساله ثبت شد. اما در سال 1404 این روند معکوس شده است و نرخ بیکاری جوانان دوباره بالاتر از میانگین دوره قرار گرفته است. این تحولات نشان میدهد که بازار کار جوانان در سال 1404 تحت فشار بیشتری قرار داشته و بدون مداخله سیاستی، احتمالا روند خروج جوانان – بهویژه زنان جوان – از بازار کار ادامه خواهد یافت. از این رو، توجه جدیتر سیاستگذاران به موضوع اشتغال جوانان، رفع موانع ورود آنان به بازار کار و ایجاد فرصتهای پایدار شغلی برای دختران و پسران جوان بیش از هر زمان دیگری ضروری به نظر میرسد.
روند نزولی بیکاری تحصیلکردگان آموزش عالی
بررسی وضعیت اشتغال تحصیلکردگان در بازار کار از آن جهت اهمیت دارد که این گروه از سرمایه انسانی بالاتری برخوردارند و میتوانند نقش کلیدی در پیشبرد اقتصاد ایفا کنند. سرمایه انسانی به مجموعه مهارتها، تخصصها و تواناییهای افراد گفته میشود و هرچه سطح آموزش و مهارت بالاتر باشد، بهرهوری نیروی کار نیز افزایش مییابد. افزایش بهرهوری نیز معمولا به رشد سریعتر تولید، نوآوری بیشتر و ارتقای کیفیت خدمات و محصولات منجر میشود. به همین دلیل، کشورهایی که سرمایه انسانی قویتری دارند، در مسیر رشد اقتصادی پایدار و گستردهتر با سرعت بیشتری حرکت میکنند.
در جدیدترین دادههای منتشرشده از سوی مرکز آمار ایران، نرخ بیکاری جمعیت 15 ساله و بیشترِ فارغالتحصیل آموزش عالی در زمستان 1404 با کاهشی 0.7 واحد درصدی به 10 درصد رسیده است. این رقم هنوز بالاتر از نرخ بیکاری کل است و نشان میدهد تحصیلکردگان همچنان نسبت به کل جامعه با چالشهای بیشتری در یافتن شغل روبهرو هستند. با این حال، کاهش این نرخ میتواند نشانهای از بهبود نسبی شرایط این گروه نسبت به جوانان یا دیگر اقشار آسیبپذیر بازار کار باشد. با وجود این، تفاوت جنسیتی در میان فارغالتحصیلان همچنان پررنگ است. نرخ بیکاری مردان دارای تحصیلات عالی با کاهشی 0.7 واحد درصدی به 6.9 درصد رسیده، اما نرخ بیکاری زنان تحصیلکرده تنها 0.2 واحد درصد کاهش یافته و اکنون 17.5 درصد است. این اختلاف چشمگیر همچنان نشان میدهد که بازار کار در جذب زنان و حتی زنان تحصیلکرده با موانع جدی مواجه است. بررسی روند پنجساله نرخ بیکاری تحصیلکردگان از 1400 تا 1404 نیز حاکی از یک مسیر نزولی است. هرچند برای تحلیل دقیقتر این روند، بررسی همزمان نرخ مشارکت تحصیلکردگان ضروری است؛ چرا که تنها با ترکیب این دو شاخص میتوان تصویر کاملتری از وضعیت واقعی اشتغال این گروه به دست آورد.
دنیای اقتصاد
