در کشوری پر از بحران و در دنیای غیر عادی، چگونه حرکت کنیم؟!
یادداشت سعید زکایی در شماره اسفندماه مجله بسپار
دنیا در شرایط فعلی همچون گذشته تعادلی در شرایط خود را تجربه نمی کند. سرعت تغییرات زیاد فناوری بالاخص در حوزه هوش مصنوعی و بایو فناوری، در کنار تغییرات گسترده سیاسی و تعاملات اقتصادی که با ظهور ترامپ به اوج خود رسید و همه جهان حتی کشورهای پایدار گذشته را تحت تاثیر قرار داد خبر از دنیایی دارد که دیگر عادی نیست! در دنیای جدید نمی توان با رفتار گذشته پیش رفت. مانند دریای پر از امواج بزرگ است که یا می توانیم روی امواج آن موج سوار بود و سریعتر پیش رفت و یا گریزی از غرق شدن نیست! کشور ما هم از این جریان مستثنی نیست، بالاخص در شرایط فعلی که ناپایداری شدید سیاسی و تهدیدات نظامی بیرونی هم به تهدیدات و جنگ تعرفه ای اضافه شده است. حال باید دید در این شرایط جدید چگونه باید حرکت کرد. در ابتدا مروری بر وضعیت فعلی صنعت پلاستیک در جهان و ایران می کنم و بعد مسیری که مدیران باید در این دنیای غیر عادی درپیش بگیرند را مطرح می کنم.
وضعیت کنونی صنعت پلیمر جهان و ایران
شاخصهای جهانی
- افزایش ظرفیت تولید و رشد بازار: تولید جهانی پلاستیک در سال ۲۰۲0 حدود ۴۳۵ میلیون تن بود و در ۲۰۲۴ به ۴۶۰ میلیون تن رسید و انتظار میرود در ۲۰۲۵ بیش از ۵۰۰ میلیون تن شود. سهم بستهبندی بیشترین مصرف پلاستیک جهانی (حدود 5/%36) است. بازار جهانی پلاستیک در ۲۰۲۵ حدود 6/963میلیارد دلار ارزش داشت و تا ۲۰۳۳ به حدود 36/1 تریلیون دلار میرسد.
- مصرف و مدیریت ضعیف پسماند: جهان سالانه حدود ۴۰۰ میلیون تن زباله پلاستیکی تولید میکند و سازمان ملل هشدار میدهد در صورت عدم اقدام، این مقدار تا ۲۰۶۰ به 2/1میلیارد تن خواهد رسید. نرخ بازیافت پلاستیک در سطح جهان بین ۹ تا ۱۰ درصد باقی مانده و پسماند مدیریتنشده و نشت به محیط زیست ممکن است %50 افزایش یابد. تولید پلاستیک به تنهایی مشکل نیست؛ «مدیریت ناقص» باعث آلودگی میشود.
- تأثیرهای زیستمحیطی و مقررات جدید: اتحادیه اروپا از اکتبر ۲۰۲۳ استفاده از میکروپلاستیکهای افزوده را محدود کرده است و بسیاری از ایالتهای آمریکا طرح مسئولیت تولیدکننده (EPR) و قوانین برچسبگذاری صحیح بازیافت را برای سال ۲۰۲۶ آماده میکنند. کنفرانس سازمان ملل نیز در حال تدوین معاهده جهانی کاهش آلودگی پلاستیک است و انتظار میرود تا ۲۰۲۶ نهایی شود.
- رشد نامتوازن تقاضا و خطر مازاد عرضه: گزارشهای تحلیلی سال ۲۰۲۶ حاکی است که تقاضای مواد شیمیایی جهانی فقط 5/1 تا 5/2 درصد رشد میکند، در حالیکه ظرفیت جدید 8–7 میلیون تن اتیلن و ۶–5/6 میلیون تن پلیاتیلن اضافه میشود که نرخ بهرهبرداری واحدها را به حدود ۷۰ درصد میرساند. این مازاد ظرفیت باعث میشود حاشیه سود کالاهای پلیمری در کف دورهای تثبیت شود. گزارش C‑MACC نیز هشدار میدهد بازارهای پلیمر در پایان ۲۰۲۵ «بهطور ساختاری دچار مازاد عرضه» هستند و این وضعیت تا ۲۰۲۶ ادامه مییابد.
- کاهش قیمت و فشار بر حاشیه سود: بازار جهانی پروپیلن در نیمه نخست ۲۰۲۶ با تقاضای ضعیف، قیمتهای پایین و موجودی بالای سال ۲۰۲۵ مواجه است. واردات اروپایی 46/1میلیون تن پلیپروپیلن (ژانویه–سپتامبر ۲۰۲۵) باعث کاهش نیاز به تولید داخلی و سقوط قیمتهای پروپیلن شده است. در ایالات متحده نیز موجودی پروپان و پروپیلن به رکورد تاریخی رسیده و حاشیه سود واحدهای PDH از ۱۶۰۰ دلار در سالهای 2024–2020 به ۱۲۲ دلار در دسامبر کاهش یافته است.
- نگاه آیندهپژوهانه به صنعت پتروشیمی: گزارش ADI Analytics یادآور میشود که حفظ برتری هزینهای آمریکا و خاورمیانه نسبت به اروپا (به دلیل خوراک اتان) ادامه دارد اما فاصله مزیتی کاهش یافته است و تولیدکنندگان اروپایی باید روی بهرهوری انرژی و محصولات ویژه تمرکز کنند. همچنین مخاطراتی مانند اعمال مالیات کربن مرزی (CBAM) و جنگهای تعرفهای ممکن است به تغییر جریانهای تجارت و تشدید مازاد عرضه منجر شود. این گزارش تاکید دارد که برای بازگرداندن نرخ بهرهبرداری جهانی به سطح ۸۵ درصد باید ۱۵–۲۵ میلیون تن ظرفیت به طور دائمی تعطیل شود.
- فشار بر بازار بازیافت: بازار بازیافت پلیمر نیز با مازاد عرضه و واردات ارزانقیمت مواجه است. مطالعهای در اروپا نشان میدهد که ظرفیت بازیافت جهانی در حال رشد است اما تقاضا ضعیف و انبارها پر است؛ این مسئله قیمت PET بازیافتی را تحت فشار قرار میدهد و فعالان صنعت خواستار کد گمرکی اختصاصی برای PET بازیافتی هستند.
- چالشهای زنجیره تأمین و سرمایهگذاری: گزارش GA Group (فوریه ۲۰۲۶) میگوید حاشیه سود شرکتهای پلاستیک تا سه واحد درصد کاهش یافته و کاهش قیمت فروش به دلیل رقابت شدید و هزینههای بالاتر رخ داده است. تقاضای تجهیزات دست دوم کاهش یافته زیرا ظرفیت مازاد تولید وجود دارد و قیمت تجهیزات نیز افت کرده است. بهدلیل کمبود نیروی کار، کارخانهها به سمت اتوماسیون و ماشینهای تزریق الکتریکی و حتی کاربردهای هوش مصنوعی حرکت میکنند.
شاخصهای ایران
- رشد سریع همراه با چالشها: صنعت پلاستیک ایران از اوایل دهه ۱۳۸۰ رشد سالانه حدود 2/3 درصد داشته و صادرات آن در ۲۰۲۲ به 81/5 میلیارد دلار رسید. محصولات پلاستیکی 9/16درصد ارزش کل صادرات ایران در ۲۰۲۳ را تشکیل دادهاند (حدود 23/2میلیارد دلار) و کشورهای چین، عراق، ترکیه، افغانستان و هند بزرگترین بازارهای مقصد بودند. ایران در ۲۰۲۳ حدود 4–3 میلیون تن پلیمر صادر کرد.
- اثرات تحریم و نوسان ارز: تحریمها باعث کاهش ۱۸ درصدی صادرات و افت 4/16 واحد درصدی رشد اشتغال در بخش پلاستیک شده است. با این حال، پلاستیک دومین منبع ارزآوری ایران پس از نفت و گاز است و حدود ۲ درصد تولید ناخالص داخلی را تشکیل میدهد. صادرات پلیمر برای کنترل تورم و تأمین ارز مهم تلقی میشود.
- مصرف و آلودگی داخلی: ایرانیان سالانه حدود ۵۰۰ هزار تن پلاستیک مصرف میکنند؛ حدود یک میلیون تن کیسه پلاستیکی تولید میشود که ۹۶ درصد آن به زباله تبدیل میشود و تهران روزانه ۷۵۰۰ تن زباله تولید میکند. تحقیقات نشان دادهاند که میکروپلاستیکها در خاک کشاورزی، نوشیدنیها و نمک خوراکی کشور یافت میشوند، اما مطالعات کافی انجام نشده است.
- چالشهای محیطزیستی: فشار افکار عمومی نسبت به آلودگی پلاستیک در حال افزایش است NPC هشدار میدهد که ایران برای حفظ بازارهای صادراتی باید ردپای کربن خود را کاهش دهد و زیرساختهای بازیافت را تقویت کند. این نکته با توجه به مذاکرات جهانی پیرامون معاهده پلاستیک اهمیت بیشتری پیدا میکند.
چالشهای کلان ۱۴۰۴ (۲۰۲۵)
- سوء استفاده از شرایط تحریمی: در سال جاری به دلیل محدودیت واردات و نزدیک بودن عرضه و تقاضا، تعدادی از پتروشیمی ها با مدیریت بازار و استفاده از رانت ارزی در خوراک توانستند سود هنگفتی (بیش از 40 همت) از محل رقابت کاذب در بورس بدست بیاورند. در برهه چند ماه پایانی در برخی اقلام مانند پلی پروپیلن، خوراک را با ارز 70 هزار تومانی می خریدند و محثول را ناشی از رقابت با ارز بیش از 200 هزار تومان می فروختند و این فشار شدیدی به شرکتهای صنایع تکمیلی و مصرف کننده نهایی وارد کرد و باعث کاهش اندازه بازار در انتهای سال شد.
- مازاد ظرفیت و کاهش تقاضا: بر خلاف ایران که با افزایش سرسام آور ناشی از رقابت کاذب افزایش قیمت را تجربه کرد، بازارهای جهانی پلیمر در حال ورود به دورهای با مازاد ظرفیت ساختاری هستند. نرخ بهرهبرداری پایین و حاشیه سود کم تولیدکنندگان جهانی به قیمتگذاری پایین و رقابت شدید میانجامد. در بازارهای اختصاصی مانند پروپیلن، موجودی بالا در آسیا و اروپا باعث سقوط قیمت و کاهش سوددهی شده است.
- نوسانات ناشی از سیاست و اقتصاد جهانی: جنگهای تعرفهای، تحریمهای جدید، مالیات کربن مرزی (CBAM) و منازعاتی مانند جنگ اوکراین یا مناقشات دریای سرخ جریان تجارت و هزینهها را تغییر میدهد. این عوامل میتوانند صادرات ایران را محدود یا منحرف کنند.
- فشارهای زیستمحیطی و قوانین سختگیرانه: مقررات جهانی مانند معاهده در دست تدوین سازمان ملل برای کاهش آلودگی پلاستیک، محدودیت میکروپلاستیک در اتحادیه اروپا و قوانین مسئولیت تولیدکننده و برچسبگذاری در آمریکا باعث خواهد شد دسترسی برخی محصولات پلاستیکی به بازارهای مهم محدود شود.
- تحریم و دسترسی به فناوری: تحریمها نه تنها بازارهای صادراتی را محدود میکند، بلکه مانع از انتقال فناوریهای پیشرفته (مثل پلیمرهای مهندسی و فناوری بازیافت شیمیایی) میشود. همچنین تحریمها هزینه تأمین قطعات و مواد اولیه را افزایش میدهد.
- چالشهای داخلی – آلودگی و نیروی کار: آلودگی پلاستیکی و میکروپلاستیکها موجب کاهش اعتماد عمومی و الزام به تغییر سیاستها شده است. همزمان، کمبود نیروی کار و نیاز به اتوماسیون و دیجیتالسازی در واحدهای تولیدی مشهود است.
چشمانداز ۱۴۰۵ (۲۰۲۶) و فرصتها
- تقاضای جهانی اندک اما پایدار: گزارش ADI Analytics رشد ۲ درصدی تقاضای مواد شیمیایی در ۲۰۲۶ را پیشبینی میکند. این رشد هرچند پایین است، اما به شرط عقلانیت سرمایهگذاری و تمرکز بر محصولات با ارزش افزوده میتواند سودآور باشد.
- گسترش واحدهای جدید و افزایش ظرفیت ایران: برنامه NPC برای راهاندازی ۱۸ واحد پاییندست و سرمایهگذاری ۵ میلیارد دلاری در ۲۰۲۶ فرصت ایجاد میکند که با تمرکز بر پلیمرهای مهندسی و زنجیرههای ارزش جدید (پلیاورتانها، پلیکربناتها) ارزش افزوده بالاتری تولید شود. همچنین ظرفیت تولید ایران تا ۱۶ میلیون تن افزایش خواهد یافت.
- حرکت به سمت اقتصاد چرخشی و بازیافت: مقررات جهانی و فشار مصرفکنندگان باعث میشود که بازیافت مکانیکی و شیمیایی توسعه یابد. پیشبینی میشود عرضه پلیمرهای بازیافتی در جهان 20–10 درصد افزایش یابد، ولی همچنان نیاز به سرمایهگذاری و هماهنگی بیشتر برای رسیدن به اهداف قانونی وجود دارد. ایران باید زیرساختهای جمعآوری و تفکیک پسماند را ارتقا دهد تا هم بازار داخلی را تأمین کند و هم از قوانین وارداتی کشورهای مقصد جا نماند.
- دیجیتالیسازی و اتوماسیون: با کمبود نیروی کار، واحدهای تولیدی به سمت خودکارسازی، ماشینهای تزریق الکتریکی و استفاده از هوش مصنوعی در جداسازی ضایعات حرکت میکنند. این تحول میتواند بهرهوری و کیفیت محصولات را افزایش دهد.
- فرصتهای بازارهای نو و محصولات مهندسی: بازارهای پلیمرهای زیستتخریبپذیر (مانند PBAT و پلیهیدروکسیآلکانواتها، نانوسیستمها و کامپوزیتهای سبک) به سرعت در حال رشد هستند. همچنین محصولات الکترونیک و مواد پیشرفته به دلیل رشد فناوری دیجیتال و انرژیهای نو نیازمند پلیمرهای ویژه است.
پیشنهادات راهبردی از منظر کلان و آیندهپژوهی
- پذیرش عدم قطعیت و برنامهریزی سناریویی
بر اساس دیدگاه هینسن، رهبران باید عدم قطعیت را بپذیرند و آن را به فرصت تبدیل کنند. برای صنعت پلیمر این به معنی تدوین سناریوهای مختلف (اثرات ناامنی های داخل، اختلال در جریان تامین مواد اولیه، محدودیتهای نقدینگی، کاهش جهانی مصرف، اعمال تعرفههای جدید، شکست مذاکرات معاهده پلاستیک، رشد ناگهانی تکنولوژی بازیافت) و آمادهسازی راهبردهای جایگزین است. سیاستگذاران باید فرآیند برنامهریزی تطبیقی را در برنامه هفتم و هشتم توسعه بگنجانند.
- توانمند سازی خود و سازمان:
مهمترین اقدام افراد و سازمانها در شرایط عدم قطعیت، سرمایه گذاری برای توانمند شدن خود در این سه حوزه است:
الف: پیش بینی روندها:
در شرایط عدم قطعیت امکان ندارد که شما بتوانید آینده را پیش بینی کنید اما باید نظام سازمان یافته جمع آوری و تحلیل اطلاعات داشته باشد تا سریعتر از دیگران، ارزیابی برای زمان های کوتاه پیش رو داشته باشید تا بهترین سناریو متناسب با آن را برنامه ریزی و اجرا کنید.
ب: افزایش توان انطباق پذیری:
در شرایط ناپایدار فعلی ممکن است شرایط متفاوت با گذشته و پر چالشی تجربه نمایید. به قول داروین، در طی تکامل، قوی ترین موجودات در چرخه حیات باقی نماندند بلکه موجودات ماندند که توانایی انطباق با شرایط جدید را دارند. لذا توانمند سازی خود و سازمان برای انطباق با بحرانها و شرایط جدید ضرورت شرایط ناپایدار فعلی است.
ج: تصمیم گیری و اقدام سریع:
در شرایط ناپایدار، سازمانهایی توان ماندگاری و حتی جهش در این شرایط را دارند که چابک باشند. در این شرایط نمی توان با اطلاعات کامل تصمیم گرفت، چون زمانی که اطلاعات کامل می شود عملا تصمیم دیرگرفته شده است. لذا باید با حدود 70% اطلاعات بتوان تصمیم سریع را گرفت و سازمان هم قابلیت تغییر بر اساس تصمیم جدید را داشته باشد.
- تمرکز بر ارزش افزوده و تنوع محصول
از منظر یک صاحب کسب و کار، تنوع دادن به محصولات مفید است اما تغییر شدید حوزه کسب و کار می تواند بسیار خطرناک باشد. در شرایط عدم قطعیت در صنایع بالادستی کاهش حاشیه سود کالاهای پایه و مازاد ظرفیت جهانی نشان میدهد که ایران نمیتواند تنها به تولید پلیاتیلن و پلیپروپیلن متکی باشد. توسعه پلیمرهای مهندسی و ویژه (پلیاورتان ، پلیآمیدها، الاستومرهای ترموپلاستیک) نهتنها ارزش افزوده بیشتری ایجاد میکند، بلکه وابستگی به بازارهای پرریسک را کاهش میدهد.
- سرمایهگذاری در اقتصاد چرخشی و کاهش آلودگی
با توجه به مقررات بینالمللی و حساسیت داخلی، توسعه زیرساختهای بازیافت و اقتصاد چرخشی باید در اولویت قرار گیرد. استفاده از فناوریهای هوش مصنوعی و رباتیک برای جداسازی پسماند، حمایت از تولید پلیمرهای زیستتخریبپذیر و ایجاد برنامه مسئولیت تولیدکننده در داخل کشور میتواند به کاهش آلودگی کمک کند و ایران را با استانداردهای جهانی هماهنگ سازد. همچنین اعمال مالیات یا عوارض بر مصرف پلاستیک یکبارمصرف میتواند به تغییر رفتار مصرفکنندگان منجر شود.
- تقویت دیپلماسی انرژی و تنوع بازارها
پلاستیکها دومین منبع ارزآوری ایران هستند. فشارهای ژئوپلیتیک (تحریم، جنگ تعرفهای) میتواند بازارهای فعلی را تهدید کند. بنابراین باید تنوع جغرافیایی بازارها (آسیا، آفریقا، آمریکای لاتین) افزایش یابد و قراردادهای تهاتری یا پیمانهای منطقهای برای کاهش ریسک تبادلات ارزی توسعه یابد. مشارکت در پروژههای مشترک با کشورهای منطقه (مانند تفاهمنامه با انجمن پلاستیک شنژن چین) میتواند انتقال فناوری و دسترسی به بازارها را تسهیل کند.
- تحول دیجیتال و توسعه سرمایه انسانی
کاهش تقاضای جهانی و رشد هزینهها لزوم افزایش بهرهوری و بهینهسازی زنجیره تأمین را برجسته میکند. سرمایهگذاری در اتوماسیون، اینترنت اشیا و تحلیل دادهها برای کاهش هزینه، کنترل کیفیت و پیشبینی تعمیرات ضروری است. همچنین برنامههای آموزش نیروی کار باید بهگونهای طراحی شوند که مهارتهای لازم برای کار با فناوریهای جدید و فرآیندهای پایدار را توسعه دهند. عدم توجه به این موضوع ممکن است موجب افزایش بیکاری و کاهش رقابتپذیری شود.
- سیاستگذاری هماهنگ و پایدار داخلی
برای مواجهه با چالشهای محیطزیستی و همگام شدن با قوانین جهانی، تدوین قانون جامع مدیریت پسماند پلاستیک شامل برنامه مسئولیت تولیدکننده، تشویق به تولید و مصرف کیسههای قابل تجزیه، تعیین استانداردهای کیفی پلیمرها و تسهیل سرمایهگذاری در صنایع بازیافتی لازم است. همچنین حمایت دولت از تحقیقات دانشگاهی درباره میکروپلاستیکها و تأثیرات آنها بر سلامت انسان اهمیت دارد. ایجاد بانک اطلاعاتی دقیق از تولید، واردات، صادرات و مصرف پلاستیک نیز ضروری است تا تصمیمات بر پایه داده باشد.
جمعبندی
در دنیای پرآشوب فعلی، بالاخص در شرایط ناپایدار کشور متاثر از تهدید جنگ و تحریم، دیگر نمی توان مانند گذشته برنامه ریزی بلند مدت و میان مدت داشت. باید شرکتها و سازمانها روندهای فناوری روز، اتفاقات سیاسی و اقتصادی که بر کسب و کارشان تاثیر می گذارد را به شکل ساختارمند رصد کنند و بر اساس آن سناریوهای مختلف تدوین کنند و با توانمندسازی سازمانشان در برابر تغییرات گریزناپذیر فعلی، بتوانند بهترین تصمیمات را گرفته و با سرعت اجرایی نمایند.
