اخباراخبار ویژه

فلسفه علم برای پلیمری ها/ پلاستیک؛ رویای رهایی از ماده، چگونه پلاستیک فقط محصولات را تغییر نداد، بلکه تصور ما از ماده، طبیعت و طراحی را نیز دگرگون کرد؟

بسپار/ ایران پلیمر وقتی از تاریخ پلاستیک صحبت می‌کنیم، معمولا ذهنمان به سمت نام‌هایی آشنا می‌رود: سلولوئید، باکلیت، پلی‌اتیلن، پلی‌پروپیلن، PVC،PET  و ده‌ها پلیمر دیگر. از اختراع و توسعه این مواد می‌گوییم، از رشد صنعت پتروشیمی، از جایگزینی فلز و چوب با پلاستیک و البته از انفجار مصرف پلاستیک در نیمه دوم قرن بیستم.

اما آیا داستان پلاستیک فقط داستان پیدایش چند ماده جدید و موفقیت یک صنعت است؟

برنادت بنساد وینسنت، مورخ و فیلسوف علم فرانسوی و از پژوهشگران شناخته‌شده ی تاریخ شیمی و علم مواد، در مقاله ی آغازین کتاب انباشت با عنوان «پلاستیک‌ها، مواد و رویاهای نامادی‌شدن» پرسش متفاوتی را مطرح می‌کند. از نظر او، اهمیت پلاستیک فقط در این نیست که ماده‌ای سبک، ارزان، شکل‌پذیر یا مقاوم است. پلاستیک به‌تدریج رابطه انسان با ماده را نیز تغییر داده است.

او در این مقاله مسیر جالبی را دنبال می‌کند: از نخستین پلاستیک‌ها و تلاش برای جایگزین کردن مواد طبیعی، به توسعه پلیمرهای مصنوعی و مواد کامپوزیتی می‌رسد؛ سپس نشان می‌دهد که چگونه «شکل‌پذیری» پلاستیک، از یک ویژگی فنی به یک ارزش فرهنگی تبدیل شد. در نهایت نیز به یک تناقض مهم می‌رسد: پلاستیک قرار بود ما را از محدودیت‌های ماده آزاد کند، اما در عمل، یکی از مادی‌ترین بحران‌های عصر ما را ایجاد کرده است؛ یعنی انباشت عظیم ماده در قالب زباله.

 

مهندس سعیده خلجی، کارشناس ارشد مهندسی پلیمر 

 

پلاستیک اتفاق می‌افتد

ریچارد پاورز، نویسنده آمریکایی، در رمان Gain جمله‌ای دارد که بنساد وینسنت آن را در ابتدای مقاله خود نقل قول کرده: «پلاستیک اتفاق می‌افتد؛ این تمام آنچه است که باید روی زمین بدانیم.»

این جمله در نگاه اول ساده و حتی عجیب است، اما داستانی که پشت آن قرار دارد، پیچیدگی رابطه ما با پلاستیک را نشان می‌دهد.

رمان، داستان رشد یک کسب‌وکار خانوادگی موفق را روایت می‌کند که به یک شرکت بزرگ بین‌المللی شیمیایی تبدیل شده است. در نزدیکی کارخانه زنی به نام لورا بودی زندگی می‌کند که به سرطان تخمدان مبتلا شده و احتمال می‌رود موادی که شرکت تولید می‌کند در بیماری او نقش داشته باشند.

همسر سابق لورا پیشنهاد می‌کند از شرکت شکایت کند. اما پاسخ لورا جالب است. او نمی‌تواند به‌سادگی بگوید محصولاتی که احتمالا به بیماری او منجر شده‌اند، «بد» هستند. چرا؟ چون همان محصولات بخش بزرگی از زندگی او را نیز ساخته‌اند.

پلاستیک فقط عامل احتمالی بیماری نیست؛ بخشی از همان جهانی است که به او زندگی، آسایش، کالا، شغل، فناوری و امکانات داده است.

اینجاست که مساله پیچیده می‌شود. چگونه می‌توان میان «هزینه» و «فایده» پلاستیک تراز برقرار کرد؟

اگر ماده‌ای هم‌زمان بخشی از زندگی مدرن را ممکن کرده و در عین حال می‌تواند پیامدهای زیان‌باری برای بدن و محیط زیست داشته باشد، آیا می‌توان آن را خوب یا بد نامید؟

بنساد وینسنت از همین نقطه به یک پرسش بزرگ‌تر می‌رسد، پلاستیک فقط مجموعه‌ای از محصولات نیست؛ پلاستیک نوع جدیدی از رابطه میان انسان، فناوری و ماده را به وجود آورده است.

و یکی از مهم‌ترین عناصر این رابطه، رویای «نامادی‌شدن» است.

از عصر سنگ تا عصر پلاستیک

ما برای توصیف دوره‌های تاریخی گاهی از مواد استفاده می‌کنیم: عصر سنگ، عصر برنز و عصر آهن. این نام‌گذاری‌ها اتفاقی نیستند. فلسفه این نام گذاری ها این است که مواد مورد استفاده انسان فقط ابزارهای زندگی نیستند؛ بلکه می‌توانند شکل یک تمدن را تغییر دهند. به همین دلیل در قرن بیستم نیز اصطلاح عصر پلاستیک رواج پیدا کرد.

مورخان فرهنگی مانند رابرت اسکلار و جفری میکل نشان داده‌اند که گسترش پلاستیک با تغییرات عمیق فرهنگی و اجتماعی در آمریکا و جوامع صنعتی همراه بود. پلاستیک با فرهنگ مصرف انبوه، تغییر سبک زندگی، ظهور کالاهای ارزان و در دسترس و شکل‌گیری ارزش‌های جدید پیوند خورد.

نکته‌ای ظریف در استدلال بنسود-ونسان از خودِ واژه «پلاستیک» آغاز می‌شود. در زبان انگلیسی،plastic  در اصل نام یک ماده نبود، بلکه صفتی به معنای شکل‌پذیر، انعطاف‌پذیر و قابل تغییر بود؛ یعنی چیزی که می‌توانست صورت خود را عوض کند و به شکل تازه‌ای درآید. بعدها همین واژه به‌تدریج به نامی برای خانواده‌ای از پلیمرهای مصنوعی تبدیل شد. بنابراین، برخلاف موادی مانند چوب، شیشه یا آلومینیوم که نامشان مستقیما به جنس ماده اشاره دارد، «پلاستیک» نام خود را از یک ویژگی گرفته است.

این کاربردِ واژه فقط به مواد محدود نبود. واژه ی plastic  می‌توانست برای توصیف انسان نیز به کار رود؛ انسانی که شخصیت و رفتار او هنوز شکل قطعی پیدا نکرده و می‌تواند تحت تاثیر تجربه تغییر کند. به همین دلیل، اصطلاح عصر پلاستیک (Plastic Age)  حتی پیش از آنکه به معنای امروزی و صنعتی خود رایج شود، در دهه ۱۹۲۰ در عنوان یک فیلم به کار رفته و گویی به سال‌های نوجوانی اشاره داشت؛ دوره‌ای که انسان هنوز «شکل‌پذیر» است و زندگی می‌تواند او را دگرگون کند.

از نگاه بنسود-ونسان، این تحول زبانی اتفاقی نیست. اینکه در قرن بیستم واژه‌ای که پیش‌تر یک ویژگی را توصیف می‌کرد، به نام یکی از مهم‌ترین خانواده‌های مواد مصنوعی تبدیل شد، نشان می‌دهد که «پلاستیسیته» یا شکل‌پذیری به چیزی فراتر از یک ویژگی فیزیکی تبدیل شده بود و معنایی فرهنگی پیدا کرده بود. پلاستیک فقط ماده‌ای نبود که بتوان آن را به شکل‌های مختلف درآورد؛ خودِ قابلیت تغییر، تنوع و سازگاری به بخشی از تصویری تبدیل شد که انسان مدرن از این ماده و امکانات آن داشت.

به همین دلیل، برای فهم تاریخ پلاستیک نمی‌توان فقط به شیمی پلیمرها یا رشد صنعت پتروشیمی نگاه کرد. باید هم‌زمان به این پرسش نیز توجه کرد که چگونه ویژگی‌های مادی پلاستیک با فناوری، طراحی، فرهنگ و حتی تصور ما از طبیعت درهم تنیده شدند.

نخستین پلاستیک‌ها؛ وقتی شکل‌پذیری یک نقص بود

در قرن بیستم، پلاستیک‌ها در بسیاری از کاربردهای تجاری جای چوب و فلزات را گرفتند و به‌تدریج آن‌ها را کنار زدند. اما این جایگزینی به هیچ وجه فرایندی طبیعی، ساده و خودبه‌خودی نبود. در قرن نوزدهم، موادی مانند صمغ‌ها و رزین‌های طبیعی، از جمله گوتاپرچا (Gutta-percha)، به دلیل ویژگی‌های عایق الکتریکی‌شان در ساخت تجهیزات و وسایل برقی به کار گرفته می‌شدند. در همین دوره، پلیمرهای نیمه‌مصنوعی نیز به‌عنوان جایگزینی برای مواد جامد و متعارف‌تر معرفی شدند؛ از جمله پارکزین (Parkesine) که الکساندر پارکس آن را در نمایشگاه جهانی لندن در سال ۱۸۶۲ ارائه کرد و سلولوئید (Celluloid) که جان وسلی و آیزایا هایت در دهه ۱۸۷۰ تولید کردند.

سبکی و چندکاره بودن از برجسته‌ترین ویژگی‌های تازه این مواد بود. سلولوئید را حتی «ماده آفتاب‌پرست» می‌نامیدند، زیرا می‌توانست از نظر ظاهر و رنگ، موادی مانند لاکِ لاک‌پشت، کهربا، مرجان، مرمر، یشم، اونیکس و دیگر مواد طبیعی را تقلید کند. از این ماده می‌شد محصولات گوناگونی مانند شانه، دکمه، یقه و سرآستین و حتی توپ بیلیارد ساخت.

با این حال، همان‌طور که رابرت فریدل، مورخ فناوری، نشان می‌دهد، پارکزین و سلولوئید در ابتدا انقلابی در دنیای مواد ایجاد نکردند و نتوانستند به‌سادگی جای مواد سنتی را بگیرند. تولید آهن، شیشه و پنبه همچنان به میلیون‌ها تن در سال می‌رسید، در حالی که تولید سلولوئیدِ سبک‌وزن هیچ‌گاه از چند صد تن فراتر نرفت.

امروز وقتی به پلاستیک نگاه می‌کنیم، شکل‌پذیری و تنوع کاربرد را مزیت بدیهی آن می‌دانیم. درحالیکه در آن دوران این ویژگی ها از نگاه مصرف‌کنندگان نشانه برتری نبود. برعکس، چندمنظوره بودن و توانایی استفاده از یک ماده برای ساخت محصولات بسیار متفاوت، می‌توانست نوعی نقص و کاستی به شمار رود. زیرا در نگاه سنتی، هر ماده و هر شیء برای یک کار مشخص ساخته شده بود.

این نگاه به ماده ریشه‌های فلسفی قدیمی دارد. بنساد وینسنت به ارسطو اشاره می‌کند که معتقد بود ابزارهای طبیعی از ابزارهایی که برای چند کاربرد ساخته شده‌اند برترند؛ زیرا در طبیعت، هر چیز برای هدفی خاص مناسب شده است. در چنین نگاهی، تخصصی بودن یک ویژگی مثبت است. چاقویی که برای یک کار ساخته شده، می‌تواند بهتر از ابزاری باشد که قرار است ده کار مختلف انجام دهد.

بنابراین این ویژگی در ابتدا باعث شد پلاستیک نماد جایگزین ارزان و غیر اصیل تلقی شود. پلاستیک چیزی بود که می‌توانست جای عاج، چوب، شاخ یا صدف را بگیرد؛ اما خود آن مواد «واقعی» محسوب نمی‌شد. بنابراین، در نخستین مرحله، شکل‌پذیری بیشتر یک نقص بود تا فضیلت.

وقتی «پلاستیک بودن» به یک مزیت تبدیل شد

اما این نگاه به‌تدریج تغییر کرد. در قرن بیستم، به‌ویژه با گسترش فرهنگ مصرف انبوه، ویژگی‌هایی که قبلا نشانه ضعف تلقی می‌شدند، به ارزش تبدیل شدند. پلاستیک می‌توانست سبک و ارزان باشد؛ رنگ‌های متنوعی داشته باشد؛ به شکل‌های مختلف درآید؛ برای کاربردهای متعدد استفاده شود و در نهایت، امکان تولید کالا برای تعداد بسیار زیادی از مردم را فراهم کند.

شرکت‌های شیمیایی آمریکایی در تبلیغات خود پلاستیک را به‌عنوان ماده‌ای معرفی کردند که می‌تواند کالاهای مادی را دموکراتیک کند؛ یعنی چیزهایی را که قبلا تنها در اختیار گروه‌های خاصی بود، در دسترس توده مردم قرار دهد.

در دوران رکود اقتصادی دهه ۱۹۳۰ حتی شعار تبلیغاتی جالبی مطرح شد: هر روز یک پلاستیک، افسردگی را دور نگه می‌دارد.

پلاستیک در این روایت فقط یک ماده نبود؛ نشانه اشتغال، تولید، مصرف، رفاه و ثبات اقتصادی بود. در این برهه یکی از مهم‌ترین تغییرات فرهنگی عصر پلاستیک اتفاق افتاد و توانایی تغییر شکل و سازگاری دیگر نشانه بی‌اصالتی نبود بلکه به نمادی از پیشرفت تبدیل شد.

چرا پلاستیک توانست چنین کاری کند؟

پاسخ فقط در تبلیغات و فرهنگ مصرف نبود. خود فناوری تولید پلیمرها نیز ویژگی‌هایی داشت که امکانات تازه‌ای برای طراحی ایجاد می‌کرد.

در مورد بسیاری از مواد سنتی، ماده پیش از آنکه شکل بگیرد، وجود دارد. چوب از پیش وجود دارد و سپس تراشیده یا قالب‌گیری می‌شود. فلز نیز ابتدا به‌عنوان یک ماده موجود است و بعد با ذوب، ریخته‌گری، پرس یا روش‌های دیگر شکل می‌گیرد.

اما در بسیاری از فرایندهای تولید پلاستیک، ساخت ماده و شکل‌دهی به آن می‌توانند به یکدیگر نزدیک شوند. در فرایندهای سنتز و شکل‌دهی پلیمرها، ماده و فرم نهایی آن دیگر کاملاً از یکدیگر جدا نیستند؛ به بیان دیگر، ماده می‌تواند هم‌زمان با شکل گرفتن محصول، ویژگی‌های مورد نیاز آن را نیز به خود بگیرد.

این ویژگی فقط یک نکته فنی نبود؛ از نظر فلسفه طراحی نیز اهمیت داشت. مهندس دیگر صرفاً با ماده‌ای آماده روبه‌رو نبود که باید آن را به شکل دلخواه درآورد. خود ماده، فرایند تولید و شکل نهایی محصول می‌توانستند هم‌زمان در طراحی در نظر گرفته شوند.

توسعه پلیمرهای ترموست و سپس ترموپلاستیک این امکان را گسترده‌تر کرد. ترموست‌ها پس از شکل‌گیری ساختار نهایی، دیگر به‌سادگی قابل ذوب و شکل‌دهی مجدد نیستند. در مقابل، ترموپلاستیک‌ها به دلیل نوع پیوندهای میان زنجیره‌هایشان می‌توانند دوباره گرم، ذوب و شکل‌دهی شوند. پلی‌اتیلن که تولید آن از دهه ۱۹۳۰ گسترش یافت، نمونه‌ای مهم از این گروه بود.

از اینجا به بعد، «پلاستیک بودن» دیگر فقط یک ویژگی ذاتی و ثابت نبود؛ می‌شد آن را بهبود بخشید و حتی برای کاربردی خاص طراحی کرد.

پلاستیک را می‌توان تغییر داد

گاهی یک پلیمر به خودی خود تمام ویژگی‌های مورد نیاز یک محصول را ندارد. اما می‌توان با افزودن مواد مختلف، رفتار و عملکرد آن را تغییر داد.

با رنگدانه‌ها می‌توان به پلیمر رنگ دلخواه داد؛ پرکننده‌ها می‌توانند هزینه یا برخی ویژگی‌های ماده را تغییر دهند؛ پایدارکننده‌های حرارتی و فرابنفش، مقاومت در برابر گرما و نور را افزایش می‌دهند؛ پلاستی‌سایزرها انعطاف‌پذیری را بیشتر می‌کنند و الیاف تقویتی می‌توانند استحکام و سایر خواص مکانیکی را بهبود دهند.

به این ترتیب، پلاستیک دیگر ماده‌ای با یک مجموعه خواص از پیش تعیین‌شده نبود؛ بلکه به ماده‌ای تبدیل شد که می‌توان خواص آن را متناسب با نیاز تغییر داد. این مسیر بعدها به توسعه پلاستیک‌های تقویت‌شده و سپس مفهوم گسترده‌تر مواد مرکب یا کامپوزیت‌ها انجامید.

در دهه ۱۹۴۰، الیاف شیشه برای تقویت پلاستیک در کاربردهای نظامی، از قایق و هواپیما گرفته تا تجهیزات دیگر، مورد استفاده قرار گرفتند. در دهه ۱۹۵۰، پلاستیک‌های تقویت‌شده به کاربردهای غیرنظامی نیز راه پیدا کردند.

اما اتفاق مهم‌تر از افزایش استحکام یا کاهش وزن، تغییری بود که در شیوه فکر کردن درباره طراحی مواد و محصولات رخ داد.

از «ماده مناسب» به «ماده‌ای که برای کار ما طراحی شده است»

در مواد سنتی، طراح معمولا با مجموعه‌ای از ویژگی‌های از پیش موجود روبه‌رو است. اما کامپوزیت‌ها امکان دیگری ایجاد کردند.

می‌توان ویژگی‌های متفاوت را کنار هم قرار داد: استحکام ناشی از یک جزء، سبکی از جزء دیگر، مقاومت حرارتی با افزودن جزء دیگر، و انعطاف‌پذیری یا قابلیت شکل‌دهی با حضور یک جزء دیگر.

هدف دیگر فقط انتخاب یک ماده نبود بلکه این بود که ماده‌ای متناسب با نیاز طراحی شود.

این تغییر در صنعت هوافضا اهمیت زیادی پیدا کرد. مثلا در دهه ۱۹۶۰، تجهیزات فضایی به ترکیبی از ویژگی‌هایی نیاز داشتند که کنار هم گذاشتن آنها با مواد سنتی بسیار دشوار بود: وزن کم، مقاومت بالا در برابر دما و مقاومت در برابر خوردگی. در نتیجه، مواد مرکب خاصی برای کاربردهای خاص طراحی شدند.

این همان چیزی است که بنساد وینسنت آن را حرکت به سمت مواد با طراحی (materials by design) یاد می‌کند: رویکردی که در آن مهندس دیگر صرفا ماده‌ای موجود را برای یک کاربرد انتخاب نمی‌کند، بلکه می‌کوشد خود ماده را، با توجه به عملکرد موردنظر، طراحی و مهندسی کند.

در این رویکرد، ماده دیگر یک محدودیت برای طراحی نیست. پرسش مهندس از این ماده موجود است؛ ببینیم با آن چه می‌توان ساخت؛ این چنین تغییر می کند: چه ویژگی‌هایی لازم داریم؟ ماده‌ای طراحی کنیم که همین ویژگی‌ها را داشته باشد.

این تغییر بسیار مهم است. زیرا در اینجا مرز میان طراحی محصول و طراحی ماده کم‌رنگ می‌شود. ماده دیگر چیزی نیست که پیش از طراحی محصول انتخاب شود؛ خود ماده نیز می‌تواند بخشی از فرایند طراحی باشد.

داستان سپر خودرو؛ وقتی ماده مسیر طراحی را تغییر می‌دهد

یکی از مثال‌های جالبی که بنساد وینسنت برای توضیح این تغییر مطرح می‌کند، سپر خودرو است. در طراحی خودروهای قدیمی، سپرهای کرومی نمونه‌ای از قطعاتی بودند که ساخت و شکل‌دهی آنها از فرایند شکل‌دهی بدنه متمایز بود. اما با ورود مواد پلاستیکی و کامپوزیتی، امکان‌های تازه‌ای برای طراحی این قطعه به وجود آمد.

برای مثال، ماده‌ای که هم‌زمان امکان شکل‌دهی و یکپارچه‌سازی بیشتری فراهم می‌کرد، به طراح اجازه می‌داد سپر را در امتداد خطوط بدنه طراحی کند؛ به‌جای آنکه سپر یک قطعه مستقل باشد که جداگانه ساخته و سپس به بدنه متصل شود.

از همین منظر، بنساد وینسنت به تغییری مهم در طراحی اشاره می‌کند؛ ماده می‌تواند بر شکل و سازمان‌دهی خود محصول اثر بگذارد.

در برخی طراحی‌ها، این امکان وجود داشت که عملکردهای مختلف نیز در یک ساختار واحد ادغام شوند؛ برای مثال، بخش جلویی خودرو می‌توانست علاوه بر نقش حفاظتی، اجزایی مانند جلوپنجره یا بخش‌هایی مرتبط با تهویه و رادیاتور را نیز در خود جای دهد.

بنابراین، اهمیت کامپوزیت‌ها فقط در این نبود که بتوانند قطعه‌ای سبک‌تر یا مقاوم‌تر تولید کنند. آنها می‌توانستند رابطه میان ماده، شکل، عملکرد و فرایند تولید را تغییر دهند.

البته این تغییر، طراحی را لزوما ساده‌تر نمی‌کرد. برعکس، وقتی این متغیرها بیش از گذشته به یکدیگر وابسته می‌شوند، تغییر در ساختار یک قطعه می‌تواند بر طراحی بخش‌های دیگر نیز اثر بگذارد. اینجاست که مفهوم تفکر مواد (materials thinking) اهمیت پیدا می‌کند.

در رویکرد سنتی، مسیر طراحی را می‌توان تقریبا این‌گونه تصور کرد: ابتدا کاربرد را تعیین می‌کنیم، سپس خواص مورد نیاز را مشخص می‌کنیم و در نهایت ماده‌ای را انتخاب می‌کنیم که بتواند این خواص را فراهم کند.

اما در «تفکر مواد»، این رابطه خطی کنار گذاشته می‌شود. ساختار، خواص، عملکرد و فرایند تولید باید در ارتباط با یکدیگر و هم‌زمان در نظر گرفته شوند.

به بیان ساده، دیگر پرسش مهندس این نیست: «برای این محصول چه ماده‌ای مناسب است؟»

بلکه پرسش به سمت این می‌رود: «اگر چنین عملکردی می‌خواهیم، چه ماده، چه ساختاری و چه فرایندی باید در کنار هم قرار بگیرند تا این عملکرد ممکن شود؟»

به این ترتیب، پلاستیک‌ها و کامپوزیت‌ها فقط مواد جدیدی به فهرست مواد مهندسی اضافه نکردند؛ بلکه به تغییر در شیوه فکر کردن درباره ماده، محصول و طراحی نیز کمک کردند.

ماده؛ موجودی منفعل در دستان طراح

مواد کامپوزیتی و مفهوم «مواد با طراحی» این تصور را در میان مهندسان تقویت کردند که شاید بتوان سرانجام از بسیاری از محدودیت‌های ماده رها شد. ماده دیگر لزوما مانعی سرسخت در برابر خلاقیت نبود؛ می‌شد آن را تغییر داد، ترکیب کرد، تقویت کرد و برای یک کاربرد خاص از نو طراحی کرد. برنادت بنساد-وینسنت این وضعیت را به خمیر بازی تشبیه می‌کند.

ماده در این تصویر، مانند خمیری بی‌شکل و نرم در دست طراح است؛ طراح می‌تواند آن را مطابق ایده و نیاز خود شکل دهد.

این نگاه حتی در تبلیغات صنعتی نیز بازتاب پیدا کرد. برای مثال، در دهه ۱۹۹۰، یکی از شرکت‌های فرانسوی تولیدکننده مواد اولیه کامپوزیتی، محصولات خود را به خمیر بازی تشبیه کرد: ماده‌ای که می‌توان آن را فشرد، تزریق کرد و پیچاند و به آن هر شکلی داد. تبلیغ در پایان، جمله‌ای معنادار داشت: «ماده خاکستری [ذهن]، ماده خام مواد مرکب است.»

معنای این تعبیر روشن است: در این تصور، سرچشمه اصلی شکل و قابلیت‌های ماده دیگر فقط خود ماده نیست، بلکه هوش و خلاقیت طراح است. ماده باید تا حد امکان خود را با ایده طراح وفق دهد و در برابر آن مقاومت نکند.

مواد هوشمند؛ مرحله بعدی رویا

این مسیر در دهه ۱۹۹۰ با ظهور ایده مواد هوشمند وارد مرحله تازه‌ای شد. هدف دیگر فقط ساخت ماده‌ای با مجموعه‌ای از ویژگی‌های از پیش تعیین‌شده نبود؛ بلکه می‌شد ماده‌ای طراحی کرد که به تغییرات محیط واکنش نشان دهد.

اگر دما تغییر کند، ماده واکنش نشان دهد؛ اگر تحت فشار یا تنش قرار بگیرد، پاسخ مناسبی نشان دهد؛ و حتی اگر آسیب ببیند، بتواند تا حدی خود را ترمیم کند. برای مثال، موادی با ترکیب یا ساختار حساس به محیط می‌توانند در کاربردهای پزشکی، از جمله برخی پروتزها، به کار روند. چنین موادی ممکن است به حسگرها و عملگرهایی مجهز شوند تا تغییرات دما، نور یا تنش را تشخیص دهند و در پاسخ به آنها رفتار خود را تغییر دهند.

در اینجا، پلاستیک دیگر فقط ماده‌ای شکل‌پذیر نیست؛ بلکه به ماده‌ای تبدیل می‌شود که می‌تواند سازگار، پاسخ‌گو و حتی خودترمیم‌شونده باشد.

به این ترتیب، رویای مهندسی ماده یک گام جلوتر می‌رود: ماده نه‌تنها باید شکل دلخواه طراح را بپذیرد، بلکه باید بتواند در برابر جهان پیرامون خود نیز واکنش نشان دهد.

رولان بارت و پلاستیکی که «دیگر ماده نیست»

دهه‌ها پیش، زمانی که سیل پلاستیک‌های ارزان‌قیمت، مُد روز و یک‌بارمصرف هنوز به گستردگی امروز نرسیده بود، رولان بارت، فیلسوف و نشانه‌شناس فرانسوی، از این واقعیت شگفت‌زده بود که پلاستیک می‌تواند تقریبا به هر چیزی تبدیل شود. او پلاستیک را به «مولکولی شگفت‌انگیز» تشبیه می‌کرد که پیوسته و بی‌پایان تغییر شکل می‌دهد.

پلاستیک برای بارت، ماده‌ای با هویتی ثابت و تغییرناپذیر نبود؛ ماده‌ای بود که قابلیت دگرگونی بی‌پایان داشت.

همین ویژگی باعث می‌شد پلاستیک حتی در تصور ما از «ماده بودن» فاصله بگیرد. وقتی می‌توان آن را به اسباب‌بازی، بسته‌بندی، ظرف، خودکار، تلفن، کارت اعتباری یا هزاران چیز دیگر تبدیل کرد، دیگر خود ماده کمتر به چشم می‌آید و آنچه برجسته می‌شود، نه مادیت آن، بلکه امکان‌های بی‌پایان دگرگونی آن است.

از نظر بنساد وینسنت، این دگرگونی در نحوه ادراک ماده، اهمیت فرهنگی عمیقی دارد. پلاستیک به نماد امکان نامحدود تغییر تبدیل شد؛ ماده‌ای که گویی هیچ شکل نهایی و هیچ سرنوشت ازپیش‌تعیین‌شده‌ای ندارد.

رویای سبکی، ارزانی و ناپایداری

پلاستیک در فرهنگ مصرفی قرن بیستم با مجموعه‌ای از ارزش‌ها پیوند خورد: سبکی، رنگارنگی، ارزانی، انعطاف‌پذیری، تنوع، تغییر و، مهم‌تر از همه، موقتی‌بودن. طلا و الماس نماد دوام، پایداری و ماندگاری‌اند. پلاستیک، در مقابل، به تجسم امر گذرا و پیوسته در حال تغییر تبدیل شد.

پلاستیک می‌توانست برای ساخت محصولی به کار رود که تنها چند بار استفاده شود: خودکار یک‌بارمصرف، تیغ اصلاح، بطری و بسته‌بندی. این محصولات دیگر لزوم برای ماندن طراحی نمی‌شدند. قرار بود پس از پایان مصرف، از زندگی روزمره ما خارج شوند؛ گویی با دور انداختن محصول، تمام داستان آن نیز به پایان می‌رسد.

اما درست در همین‌جا، بنساد وینسنت تناقضی عمیق را آشکار می‌کند؛ پلاستیک برای ما موقتی به نظر می‌رسد، اما خود ماده می‌تواند برای مدتی بسیار طولانی در محیط باقی بماند.

ما محصول را دور می‌اندازیم، اما ماده ناپدید نمی‌شود. آنچه در تجربه روزمره ما گذراست، در مقیاس زمانی محیط‌زیست می‌تواند ماندگار باشد. عمر کوتاه یک کالا، الزاماا به معنای عمر کوتاه ماده‌ای نیست که آن را ساخته است.

رویای نامادی‌شدن و واقعیت انباشت ماده

شاید مهم‌ترین ایده این مقاله، همین تناقض میان رویای رهایی از ماده و واقعیت انباشت آن باشد.

پلاستیک، به‌تعبیری، رویای اقتصادی مبتنی بر فراوانی را ممکن ساخت: اقتصادی که در آن می‌توان با استفاده از مواد ارزان، سبک و فناورانه، کالاهای بیشتری تولید و مصرف کرد، بی‌آنکه ظاهراً به حجم بیشتری از ماده نیاز باشد. اما این سبک‌شدن و ارزان‌شدن، لزوما به معنای کاهش مصرف ماده در مقیاس کلان نبود.

برعکس، تولید جهانی پلاستیک به صدها میلیون تن در سال رسیده است. بنابراین، پشت رویای کالاهای سبک و موقتی، حجم عظیمی از مصرف ماده و انرژی قرار دارد. یک بطری PET ممکن است برای مصرف‌کننده تنها چند دقیقه یا چند ساعت کاربرد داشته باشد، اما ماده‌ای که برای ساخت آن به کار رفته، می‌تواند برای مدت بسیار طولانی در محیط باقی بماند.

اینجاست که مفهوم انباشت اهمیت پیدا می‌کند.

از یک سو، پلاستیک محصولی است که ظاهرا برای لحظه ساخته شده است؛ محصولی که مصرف و دور انداختن آن بخشی از چرخه عادی زندگی روزمره است. از سوی دیگر، تاریخ مادی آن سرشار از انباشت است.

پیش از آنکه پلاستیک به محصولی مصرفی تبدیل شود، ماده و انرژی در طول میلیون‌ها سال در قالب سوخت‌های فسیلی انباشته شده‌اند. نفت خامی که امروز به ماده اولیه پلیمرهای مصنوعی تبدیل می‌شود، خود حاصل فرایندهای زمین‌شناختی و دگرگونی بقایای زیستی در گذشته‌ای بسیار دور است.

پس از آنکه محصول نیز دور انداخته می‌شود، ماده از میان نمی‌رود؛ در محیط باقی می‌ماند و به بخشی از انباشت پسماندهای پلاستیکی تبدیل می‌شود.

به این ترتیب، محصولی که عمر مصرفی بسیار کوتاهی دارد، ممکن است تاریخی مادی به‌مراتب طولانی‌تر از عمر مصرفی خود داشته باشد.

پلاستیک، در این معنا، نه ماده‌ای گذرا، بلکه ماده‌ای است که گذشته و آینده‌اش در انباشت نهفته است.

پلاستیک و زمان؛ ما فقط «لحظه» را می‌بینیم

بنساد وینسنت در اینجا به فلسفه هانری برگسون متوسل می‌شود؛ فیلسوفی که برداشت خطی و ریاضیاتی از زمان را به نقد می‌کشید.

از منظر برگسون، زمان را نمی‌توان مجموعه‌ای از لحظه‌های مستقل و جدا از هم در نظر گرفت. زمانِ زیسته، نوعی تداوم پیوسته است که گذشته در آن از میان نمی‌رود، بلکه در حال حاضر حضور دارد و آن را شکل می‌دهد. برگسون این پیوستگی را «دیرند» (Duration) می‌نامد.

از نگاه وینسنت، یکی از ویژگی‌های فرهنگ پلاستیکی این است که زمان را به مجموعه‌ای از لحظه‌های مجزا فرو می‌کاهد؛ لحظه‌هایی که در آن‌ها مصرف‌کننده تنها با محصول و کارکرد فوری آن سروکار دارد.

بطری را می‌خریم و محتویات آن را مصرف می‌کنیم. سپس بطری را دور می‌اندازیم و از نظر ما، داستان تمام می‌شود. اما از دید ماده، داستان تازه ادامه پیدا کرده است. پلاستیک گذشته دارد و آینده نیز خواهد داشت.

گذشته آن به منابع فسیلی و تاریخ زمین بازمی‌گردد؛ به بقایای گیاهان و دیگر مواد زیستی که طی فرایندهای زمین‌شناختی طولانی به سوخت‌های فسیلی تبدیل شده‌اند. آینده آن نیز ممکن است در محل دفن زباله، رودخانه، دریا، خاک یا بدن موجودات زنده ادامه پیدا کند. بنابراین، آنچه از نظر ما «محصولی موقتی» است، از منظر تاریخ مادی زمین، بخشی از فرایندی طولانی، پیوسته و برگشت‌ناپذیر است.

وینسنت با تکیه بر برگسون یادآوری می‌کند که حال، لحظه‌ای گسسته از گذشته و آینده نیست؛ حال، لایه روییِ انباشتی از گذشته است و آینده نیز آثار و ردپاهای امروز ما را با خود حمل خواهد کرد.

در این معنا، پلاستیک را نمی‌توان از تاریخ ماده، انرژی و محیط‌زیست جدا کرد. ماده در جریان پیوسته شدن قرار دارد؛ جریانی که در آن گذشته در حال حضور دارد و حال، آینده را شکل می‌دهد. نویسنده در پایان، تصویری تامل‌برانگیز پیش روی ما می‌گذارد: پسماندهای پلاستیکی می‌توانند به آرشیو قرن بیستم و دوران پس از آن تبدیل شوند.

ما امروز تاریخ زمین را در لایه‌های زمین‌شناختی و بقایای به‌جامانده از گذشته می‌خوانیم. اما نسل‌های آینده ممکن است بخشی از تاریخ ما را در لایه‌های پلاستیک بخوانند؛ در موادی که برای لحظه‌ای مصرف شدند، اما آثارشان بسیار فراتر از لحظه مصرف باقی ماند.

شاید تناقض عصر پلاستیک همین باشد: تمدنی که رویای رهایی از محدودیت‌های ماده و زمان را در سر می‌پروراند، در عمل، آینده زمین را با انبوهی از ردپاهای مادیِ ماندگار خود پیوند زده است.

طبیعت؛ دشمن پلاستیک یا الگوی آن؟

در نیمه دوم قرن بیستم، فرهنگ پلاستیکی با دگرگونی دیگری روبه‌رو شد. در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰، دیگر لازم نبود مصنوعی‌بودن پنهان شود. رنگ‌های براق و فلورسنت، سطوح درخشان و مواد پلاستیکی به بخشی از زیبایی‌شناسی عصر جدید تبدیل شدند. اندی وارهول نمونه‌ای از این تغییر فرهنگی است.

پلاستیک دیگرتلاش نمی‌کرد شبیه چوب یا عاج یا صدف باشد. مصنوعی بودن خودش تبدیل به ارزش شد. در واقع گاهی ارزش آن را در این می‌دیدند که می‌توانست جایگزین موادی مانند عاج و لاکِ لاک‌پشت شود و به این ترتیب، از جان حیوانات محافظت کند. ویلیامز هینز در سال ۱۹۳۶ نوشته بود که استفاده از جایگزین‌های شیمیایی، مواد خام طبیعی را برای کاربردهای ضروری‌تر آزاد می‌کند.

بنابراین، مواد مصنوعی در ابتدا دشمن طبیعت نبودند؛ گاهی قرار بود به ابزاری برای حفاظت از آن تبدیل شوند.

همچنین با گسترش عصر پلاستیک، تصور دیگری نیز قوت گرفت: این‌که شیمی‌دانان و مهندسان، مانند فاوست یا کیمیاگران اسطوره‌ای، در پی تسلط بر طبیعت و بازآفرینی آن هستند.

از پرومتئوس تا مهندسی اتم‌به‌اتم

مواد مرکب جدید می‌توانستند ویژگی‌های چند ماده متفاوت را در خود جمع کنند. سبکی پلاستیک، استحکام فولاد و سختی یا مقاومت حرارتی سرامیک‌ها؛ همه در یک ساختار واحد. این مواد، مانند قنطورس‌های اساطیر باستان، اجزایی از گونه‌های متفاوت را در یک پیکر ترکیب می‌کردند. چنین توانایی‌ای بار دیگر اسطوره‌های پرومتئوس و فاوست را زنده می‌کرد؛ اسطوره‌هایی درباره انسان و میل او به فراتر رفتن از محدودیت‌های طبیعت.

این رویا با ظهور فناوری نانو شکل تازه‌ای پیدا کرد. مروجان فناوری نانو از مهندسی جهان «اتم به اتم» سخن می‌گفتند؛ از این امکان که بتوان مواد را از پایین به بالا طراحی کرد و برای هر جزء، وظیفه‌ای مشخص در نظر گرفت..

رؤیای ساختن جهانی بهتر از طبیعت، با ابزارهای خود انسان، همچنان زنده بود.

اما درست در زمانی که مهندسان می‌کوشیدند از طبیعت پیشی بگیرند، اتفاق جالب دیگری رخ داد: آن‌ها دریافتند که بسیاری از ویژگی‌هایی که به دنبال ساختنشان بودند، از مدت‌ها پیش در طبیعت وجود داشته‌اند.

طبیعت به‌عنوان بهترین مهندس

از دهه ۱۹۸۰ به بعد، موادشناس‌ها و مهندسان بیش از پیش به طبیعت نگاه کردند. چون بسیاری از ویژگی‌هایی که ما می‌خواستیم در مواد مصنوعی ایجاد کنیم در طبیعت از قبل وجود داشتند، از جمله سبکی، استحکام، انعطاف‌پذیری، سازگاری با محیط، چندکارکردی‌بودن و خودترمیمی.

برای مثال تار عنکبوت فوق‌العاده نازک و در عین حال بسیار مقاوم است و نسبت استحکام به وزن آن بسیار چشمگیر است.

موادی مثل استخوان یا تاندون ساختاری ساده و یکنواخت ندارند. ساختار آن‌ها در مقیاس‌های مختلف، از ابعاد اتمی تا نانومتری و میکرونی، تغییر می‌کند. هر مقیاس ویژگی‌های خاص خود را دارد و با مقیاس‌های دیگر در ارتباط است.

به بیان دیگر، طبیعت ساختارهایی چندمقیاسی و چندکارکردی ایجاد کرده است که اجزای آن‌ها در سطوح مختلف یکدیگر را کنترل می‌کنند.پیچیدگی این ساختارها از آنچه دانشمندان مواد تاکنون توانسته‌اند طراحی کنند، بسیار فراتر می‌رود.

مهندسان تلاش کرده و می‌کنند این منطق را بفهمند. بنابرای زیست‌الهام‌گیری یا  biomimicry در ذهن مهندسان شکل می‌گیرد.

بنابراین تفکر غلبه بر طبیعت کم رنگ و حتی طبیعت تبدیل به یک کتاب راهنمای مهندسی می‌شود.

طبیعت از پلاستیک «پلاستیکی‌تر» است

در آغاز عصر صنعتی، مواد طبیعی معمولا با ویژگی‌هایی مانند سختی، استحکام و مقاومت توصیف می‌شدند؛ در حالی که مواد مصنوعی به‌عنوان موادی انعطاف‌پذیر و قابل تغییر معرفی می‌شدند.

اما وقتی دانشمندان ساختار مواد طبیعی را در مقیاس‌های میکرو و نانو بررسی کردند، تصویر تغییر کرد. طبیعت سرشار از ساختارهای نرم، انعطاف‌پذیر، سازگارشونده و پیوسته در حال تغییر است. همان ویژگی‌هایی که زمانی به‌عنوان خصوصیات متمایز پلاستیک شناخته می‌شدند، اکنون در مواد طبیعی نیز مشاهده می‌شدند؛ آن هم با پیچیدگی و کارایی‌ای که مهندسی انسانی هنوز به آن نرسیده بود.

طبیعت حتی مساله‌ای را که صنعت پلاستیک هنوز با آن دست‌وپنجه نرم می‌کند، به شیوه دیگری حل کرده است: پسماند. ساختارهای طبیعی معمولا در چرخه‌های زیستی تجزیه می‌شوند و دوباره در فرایندهای طبیعی به گردش درمی‌آیند. درحالیکه پلاستیک‌های مصنوعی می‌توانند برای مدت طولانی در محیط باقی بمانند و انباشته شوند.

از این منظر، طبیعت نه‌فقط الگویی برای ساخت مواد هوشمند، بلکه الگویی برای بازاندیشی در چرخه عمر مواد نیز به شمار می‌رود.

 

خودآرایی؛ رویای نهایی مهندسی ماده

بنساد وینسنت در ادامه به یکی از جذاب‌ترین حوزه‌های علم مواد اشاره می‌کند: خودآرایی مولکولی.

در بسیاری از مواد مصنوعی، ما مولکول‌ها را با پیوندهای قوی کووالانسی در ساختارهای مشخص کنار هم قرار می‌دهیم تا ساختار موردنظر شکل بگیرد.

اما طبیعت اغلب به شیوه دیگری عمل می‌کند. مولکول‌ها می‌توانند به کمک برهم‌کنش‌های ضعیف‌تر و بدون دخالت مستقیم انسان، خودبه‌خود در آرایش‌هایی منظم و نسبتا پایدار کنار یکدیگر قرار گیرند. این فرایند را خودآرایی مولکولی می‌نامند.

مزیت مهم خودآرایی این است که می‌تواند با مصرف منابع کمتر و تولید پسماند بسیار اندک یا حتی بدون پسماند انجام شود.

برای فناوری نانو، این ایده فوق‌العاده جذاب است. زیرا وقتی به مقیاس مولکولی می‌رسیم، دیگر نمی‌توانیم مانند یک قطعه فلز با دست یا ابزار معمولی آن را شکل دهیم.

پس رویا اینبار شکلی تازه به خود گرفته، به جای اینکه خودمان تک‌تک اجزا را بسازیم، شرایطی فراهم کنیم که ماده خودش را بسازد. بار دیگر به رویای قدیمی پلاستیک برمی‌گردیم: ماده‌ای که می‌تواند شکل‌های گوناگون به خود بگیرد و قابلیت‌های تازه‌ای پیدا کند. اما این بار، دگرگونی نه در مقیاس یک محصول یا شیء روزمره، بلکه در مقیاس مولکول‌ها رخ می‌دهد.

DNA، باکتری و ورود طبیعت به عصر پلاستیک

این مسیر به استفاده از زیست‌پلیمرها و موجودات زنده در طراحی مواد جدید منجر شده است. شیمی‌دانان زیست‌تقلیدگرا طبیعت را نه فقط پدیده‌ای شگفت‌انگیز برای ستایش، بلکه نوعی مهندس بی‌رقیب می‌دانند که میلیاردها سال فرصت داشته تا راه‌حل‌هایی برای مسائل پیچیده پیدا کند.در این نگاه، DNA، پروتئین‌ها، لیپوزوم‌ها و حتی باکتری‌ها به ابزارهایی برای ساخت فناوری‌های جدید تبدیل می‌شوند.

DNA می‌تواند برای خودآرایی نانوساختارها به کار رود. لیپوزوم‌ها می‌توانند حامل دارو باشند. اتم‌ها و مولکول‌ها می‌توانند اجزای سازنده نانودستگاه‌هایی مانند موتورهای مولکولی، روتورها و کلیدهای مولکولی شوند.

حتی موجودات زنده‌ای مانند باکتری‌ها نیز در حال مهندسی مجدد یا سنتزشدن هستند تا وظایف فناورانه مشخصی را انجام دهند.

حتی نویسنده به مقاله ای از Lee در سال 1997 اشاره می کند که در آن استفاده از باکتری E. coli در تولید پلاستیک پیشنهاد شده است. با این امید که چنین فرایندی بتواند پسماند و آلودگی را کاهش دهد.

رابطه طبیعت و فناوری بار دیگر دگرگون می‌شود.طبیعت نه صرفا منبع ماده خام یا حتی الگویی برای تقلید که به بخشی از فناوری تبدیل می‌شود.

آیا واقعا از محدودیت ماده آزاد شده‌ایم؟

در طول قرن بیستم، مفهوم پلاستیک از یک ویژگی ماده به یک ارزش فرهنگی تبدیل شد، ارزشی به معنای انعطاف، امکان تغییر، تنوع و آزادی از محدودیت. در طراحی صنعتی نیز دگرگونی بسیاری چه در مقیاس ساخت محصول و چه در تفکر مهندسی ایجاد کرد.

به این ترتیب، پلاستیک‌ها آرزویی قدیمی را دوباره زنده کردند: اینکه جهان را مطابق خواسته‌های خود شکل دهیم، بی‌آنکه طبیعت در برابر ما مقاومتی نشان دهد.

اما در کنار این موفقیت، یک نقطه کور نیز شکل گرفته است. اگر ماده را بیش از حد مطیع تصور کنیم، ممکن است مقاومت‌های واقعی آن را نبینیم.

پلاستیک قرار بود از محدودیت ماده رهایمان کند. اما ماده هرگز واقعا ناپدید نشد. برعکس، در محیط باقی ماند.در زباله‌ها انباشته شد. در دریاها پراکنده شد. در چرخه‌های زیستی وارد شد. بنابراین، رویای «نامادی‌شدن» با یک واقعیت مادی بسیار سنگین روبه‌رو شد.

عصر پلاستیک و آنچه نمی‌خواستیم ببینیم

قرن بیستم، با تبدیل شکل‌پذیری به یکی از ارزش‌های اصلی خود، ناگزیر نوعی نابینایی را نیز پرورش داد؛ نابینایی نسبت به تاثیر مصرف مواد بر محیط‌زیست و آینده. در واقع، مصرف انبوه به‌طور کلی نیازی به نگرانی درباره سرنوشت کالاها پس از مصرف ندارد. در عین حال ستایش یک‌بارمصرف‌بودن و زودگذر بودن، که با پلاستیک پیوند خورده بود، این انکار را تقویت کرد و تداوم بخشید.

ازاین‌رو، تاریخ فرهنگی پلاستیک‌ها باید با مطالعات «نجهل‌شناسی» (Agnotology) تکمیل شود؛ مطالعاتی که نشان می‌دهند نادانی چگونه به‌صورت اجتماعی ساخته و بازتولید می‌شود تا گسترش گسترده پلاستیک‌ها امکان‌پذیر شود.

به بیان ساده، موضوع عدم آگاهی انسان‌ها درباره پیامدهای پلاستیک نیست بلکه فرهنگ مصرف انبوه به نوعی از ندیدن نیاز داشت. برای اینکه کالای یک‌بارمصرف واقعا «یک‌بارمصرف» باشد، لازم است مصرف‌کننده بعد از دور انداختن آن، دیگر به سرنوشتش فکر نکند. برای اینکه یک محصول جدید را بخریم، بهتر است به «پایان عمر» محصول قبلی فکر نکنیم.

این نوع ناآگاهی الزاما به معنای یک توطئه آگاهانه نیست. بلکه می‌تواند بخشی از ساختار فرهنگی و اقتصادی مصرف باشد. محصول باید در لحظه‌ای که در دست ماست جذاب، ارزان و مفید باشد. آنچه قبل از تولید و بعد از دور انداختن اتفاق می‌افتد، به حاشیه رانده می‌شود. این نوع نادانی، نوعی انکار و خودفریبی است؛ خودفریبی‌ای که به ما اجازه می‌دهد در بهشتی خیالی زندگی کنیم.

پلاستیک هنوز رویای آینده است

اگرچه به نظر می‌رسد در قرن بیست‌ویکم آگاهی بیشتری نسبت به مسائل زیست‌محیطی وجود دارد، اما ماهیت آرمان‌شهری پلاستیک همچنان پابرجاست. شاید اشیای پلاستیکی نزد بسیاری از مردم بدنام شده باشند، اما مفهوم پلاستیک به‌مثابه ماده‌ای شکل‌پذیر و انعطاف‌پذیر همچنان جذابیتی بسیار زیاد دارد.

اقتصاد نوظهور زیست‌پلیمرها و سوخت‌های زیستی، که در سطح مولکولی طراحی می‌شوند، بر تصوری از طبیعت استوار است که آن را میدانی بی‌پایان از امکان‌ها می‌داند. در این نگاه، طراحی از پایین به بالا  (Bottom-up Design)، یعنی حرکت از بنیادی‌ترین اجزای سازنده طبیعت، قرار است بدون مواجهه با هیچ مقاومتی پیش برود و فضایی آزاد برای خلاقیت فراهم کند.

ما می‌توانیم اجزای بنیادی آن را بشناسیم و دوباره کنار هم قرار دهیم تا موادی با عملکرد مورد نظر خود بسازیم. این همان رویای عصر پلاستیک است، اما در لباسی جدید. دیگر شاید نام آن پلاستیک نباشد. ممکن است «مواد هوشمند»، «نانومواد»، «زیست‌مواد» یا «مواد پیشرفته» باشد.

اما رویای اصلی همچنان پابرجاست: ماده باید تا حد امکان شکل‌پذیر و مطیع خواست انسان باشد.

مقاومت؛ مانع خلاقیت یا شرط امکان آن؟

مقاله با تصویری فلسفی از کانت پایان می‌یابد که مثالی از کبوتر و مقاومت هوا ست. کبوتر هنگام پرواز ممکن است خیال کند اگر هیچ مقاومتی از طرف هوا وجود نداشت، پرواز آسان‌تر می‌شد. اما اگر هوا هیچ مقاومتی ایجاد نمی‌کرد، اصلا امکان پرواز وجود نداشت. مقاومت چیزی است که به کبوتر اجازه می‌دهد از آن نیرو بگیرد.

بنساد وینسنت این مثال را به طراحی مواد تعمیم می‌دهد.

شاید موضوع چگونگی مطیع کردن ماده در برابر طراح نیست. به بیان دیگر، ماده و طبیعت محدودیت‌هایی نیستند که باید از آن‌ها رها شد؛ مقاومت آن‌ها می‌تواند خود به شرطی برای عمل‌کردن، آفرینش و طراحی تبدیل شود.گاهی بهترین طراحی، طراحی‌ای نیست که بیشترین کنترل را بر ماده اعمال کند؛ بلکه طراحی‌ای است که با ویژگی‌ها و محدودیت‌های ماده وارد گفت‌وگو شود.

پایان عصر پلاستیک؟

عصر پلاستیک فقط نام دوره‌ای نیست که در آن انسان توانست پلاستیک را در مقیاسی گسترده تولید و مصرف کند. این عصر، با دگرگونی نگاه ما به ماده نیز شکل گرفت؛ زمانی که شکل‌پذیری به یک ارزش تبدیل شد و این تصور قوت گرفت که می‌توان ماده را مطابق خواست خود تغییر داد و حتی از ابتدا، برای کاربردی مشخص، طراحی کرد.

اما آیا ماده واقعا تا این اندازه مطیع است؟

مساله امروز دیگر ساخت مواد هوشمندتری با پلاستیک نیست، بلکه این است که رابطه‌مان با ماده را از نو تعریف کنیم. ماده فقط در اختیار ما قرار نگرفته تا آن را به هر شکلی که می‌خواهیم درآوریم. گاهی مقاومت ماده، محدودیت‌های آن و حتی آنچه نمی‌توانیم در آن تغییر دهیم، خود بخشی از امکان طراحی است.

از این منظر، پایان عصر پلاستیک لزوما به معنای پایان استفاده از پلاستیک نیست؛ شاید به معنای پایان یک تصور باشد: این باور که می‌توانیم بی‌اعتنا به مقاومت ماده و قوانین طبیعت، جهان مادی را کاملا مطابق خواست خود شکل دهیم.

و شاید به همین دلیل است که تاریخ پلاستیک، فقط تاریخ یک ماده یا مجموعه‌ای از محصولات نیست؛ داستان دگرگونی رابطه ما با ماده و طبیعت نیز هست. داستانی که در آن، هم‌زمان با تغییر جهان مادی، خودِ ما و شیوه اندیشیدنمان به جهان نیز تغییر کرده‌ است.

شاید بهتر باشد در کنار پرسش همیشگیِ «با پلاستیک چه می‌توان ساخت؟»، پرسش دیگری را هم مطرح کنیم: پلاستیک از ما چه ساخته است؟

تبلیغات پلاستیک ها در دهه های 1960 و 1970:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا