گفتوگو با دکتر زهرا رنجبر، عضو هیات علمی پژوهشگاه رنگ: هیچ سطحی از سرب برای کودکان امن نیست
بسپار/ ایران پلیمر سازمان بهداشت جهانی سرب را یکی از ۱۰ ماده شیمیایی خطرناک اول معرفی و بر خطرات جدی آن برای سلامت عمومی، بهویژه در کودکان، تأکید دارد. این سازمان همچنین مصر است تا اهمیت پیشگیری از مسمومیت با سرب، که میتواند منجر به آسیبهای مغزی، کاهش بهره هوشی و اختلال در یادگیری و رفتار در کودکان شود، به درستی آگاهی رسانی شود. در راستای همین نگرانیها، “هفته جهانی پیشگیری از مسمومیت با سرب” را همه ساله در اواخر ماه اکتبر برگزار می کند.
گفت و گوی ما با دکتر زهرا رنجبر، عضو هیات علمی پژوهشگاه رنگ ایران با این موضوع انجام شد. وی که طرحی ملی را در خصوص مستندسازی میزان مصرف سرب در پوشش ها و پوشرنگ های تولید شده در کشور راهبری می کند، تلاش دارد تا با دستیابی به داده های آماری متقن، شرایط فنی برای تولید پوشش های کم یا بی خطرتری را در آینده فراهم آورد.
دکتر رنجبر: سازمان بهداشت جهانی قوانین مشخصی برای کنترل استفاده از سرب وضع کرده است. یکی از مهمترین حوزههای اعمال این قوانین، صنعت پوشرنگ است. سرب در پوشرنگها عمدتاً در بخش افزودنی(خشککنَ)ها و یا برای ایجاد خواص فنی به کار میرود. بسیاری از کشورها محدودیتهایی در تولید پوشرنگهای حاوی سرب اعمال کرده اند.
در کشورهای در حال توسعه، کمتر به این موضوع توجه شده بود، از جمله در کشور ما. داده های جهانی میزان مصرف سرب در محصولات تولیدی کشورهای مختلف و روند کاهشی مصرف سرب را در پوشرنگ ها به خوبی نشان می دهد. اخیرا مقاله ای در یک مجله امریکایی منتشر شد که متاسفانه به سطح بالایی از سرب در پوشرنگ های تولیدی ایران اشاره داشت. همین موضوع موجب شد در پژوهشگاه رنگ، پروژهای برای بررسی وضعیت موجود در کشور و ابتدا پوشرنگهای ساختمانی عرضه شده در بازار تهران تعریف کنیم. فاز اول و هدف اولیه ما دستیابی به آمار و مستندات میزان مصرف سرب در تولید پوشرنگ ها بود که این مطالعات را با انجام نمونه برداری میدانی و رصد و اندازه گیری میزان سرب از روی نمونه های موجود در سطح بازار انجام دادیم. در این طرح، ۱۰۶ نمونه پوشرنگ (میدانی) از برندهای مختلف و در سه رنگ سفید، زرد و قرمز تهیه و مورد آزمایش قرار گرفتند.
دقت داشته باشید که رفع کامل استفاده از سرب بهصورت آنی و کلی ممکن نیست، چرا که محدودیت تامین مواد اولیه وجود دارد و اجرای ناگهانی چنین طرحی عملی نخواهد بود.
میانگین میزان سرب در این ۱۰۶ نمونه در سه رنگ مذکور حدود ۳۹۳۰ میلیگرم بر کیلوگرم بود؛ حداقل مقدار ثبتشده ۶۰ میلیگرم و حداکثر ۱۳ هزار میلیگرم بر کیلوگرم اندازهگیری شد. در سال ۲۰۲۳ مقالهای مروری در همین زمینه منتشر کردیم.
در ادامهی این پروژه، با سازمان ملی استاندارد جلسهای برگزار شد و در ارائه ای که در این سازمان داشتیم، به تشریح نقش سرب در پوششهای ساختمانی پرداختیم و پیشنهاد کردیم در هر بخش، حد مجاز استفاده از سرب مشخص شود. در واقع از نظر روند علمی، نکتهی مهم این است که وارد فرآیند قانونگذاری و اطلاعرسانی شویم تا تولیدکننده نیز ملزم شود میزان سرب موجود در محصول خود را به مصرفکننده اعلام کند.
در حال حاضر با پیگیری های به عمل آمده، کارگروهی متشکل از نمایندگان تولیدکنندگان رنگ، انجمن صنفی رنگ و رزین، سازمان استاندارد، وزارت بهداشت و سازمان محیطزیست تشکیل شده است. خوشبختانه توافق شد در گام نخست، نشانگذاری (Labeling) مقدار سرب در بستهبندی پوشرنگهای ساختمانی در چهار استاندارد ملی به شرح زیر قید گردد:
• استاندارد ملی شماره 1700- تجدیدنظر سوم-1403- پوشرنگ ها و ورنی ها-پوشرنگ روغنی الکیدی حلال پایه
• استاندارد ملی شماره 1554- تجدیدنظر دوم-1403- پوشرنگ ها و ورنی ها-ورنی الکیدی حلال پایه برای مصارف داخلی
• استاندارد ملی شماره 5475- تجدیدنظر دوم-1403- پوشرنگ ها و ورنی ها-پوشرنگ روغنی نیمه براق تزیینی بر پایه رزین الکید
• استاندارد ملی شماره 2225- تجدیدنظر سوم-1403- پوشرنگ ها و ورنی ها-پوشرنگ روغنی مات الکیدی حلال پایه برای مصارف داخلی
گام بعدی، اعلام این دادهها به سازمان بهداشت جهانی است؛ چرا که تا پیش از این، هیچ داده رسمی از ایران در این زمینه وجود نداشت. سپس باید از طریق وزارت بهداشت و موسسه استاندارد، پیگیریهای لازم برای تأیید و ثبت رسمی این اطلاعات انجام شود. مرحلهی بعدی پروژه، تعیین میزان مجاز سرب برای استفاده و ارایه جایگزینهای مناسب آن است.
بسپار- خانم دکتر در بخشی از صحبت خود به توصیه های سازمان بهداشت جهانی اشاره کردید. آیا این توصیه ها الزام آورند یا پیشنهادی؟
دکتر رنجبر: اصولا سازمان بهداشت جهانی خود در نقش تدوین کننده مقررات ظاهر نمی شود. اما بر مبنای توصیه های آن مثلا اتحادیه اروپا محدودیتهای مشخصی را وضع می کند و شما به عنوان تولیدکننده اگر بخواهید با این اتحادیه مراوداتی داشته باشید، ملزم به رعایت هستید. در هر حال به نظر میرسد بسیاری از کشورها بهصورت داوطلبانه به رعایت این قوانین روی آوردهاند؛ چرا که آیندهی زیستمحیطی و سلامت جامعه برای آنها حایز اهمیت است. در برخی موارد نیز تولید یا واردات ترکیبات حاوی سرب بهطور کامل ممنوع شده است.
سازمان بهداشت جهانی آمار و گزارشهای کلی از وضعیت استفاده از سرب منتشر می کند، اما در نهایت این خود کشورها هستند که باید قوانین بازدارنده را تصویب و اجرا کنند. در ایران، با توجه به محدودیتهای مالی، تحریمها و کمبود پیگمنتهای جایگزین، دست ما برای واردات مواد اولیه باز نیست و در عین حال به ناچار مثل خیلی از کشورهای دیگر روندی تدریجی برای کاهش سرب طی خواهد شد.
همانطور که میدانید، سرب یکی از مؤثرترین ترکیبات در بهبود احتراق بنزین است و باعث عملکرد بهتر موتور میشود، اما در مقابل، آلودگی شدیدی ایجاد میکند و باید برای آن هم جایگزینی پیدا کرد.
ما در پژوهشگاه رنگ تلاش کردهایم در این زمینه گامهایی برداریم، اما به نظر میرسد وزارت بهداشت قدرت و ظرفیت بیشتری برای پیگیری چنین موضوعاتی دارند. اطلاعرسانی عمومی دربارهی خطرات سرب بسیار مهم است. از اینرو، هفتهی جهانی آگاهی از سرب در سراسر دنیا و در هفته پایانی اکتبر به آگاهی رسانی این مساله می پردازد.
پروژهی ما متمرکز بر بررسی میزان فلزات سنگین در رنگهای ساختمانی بود. سرب یکی از این فلزات است که گفته می شود بر کاهش ضریب هوشی، کاهش تمرکز، آسیب به استخوانها، عضلات، سیستم عصبی و تولیدمثل، بروز کمخونی و مواردی از این دست، خصوصا در کودکان موثر است. بر اساس گزارشها، سالانه حدود یک میلیون کودک در اثر قرار گرفتن در معرض آلودگی سرب، دچار مشکلات جسمی و ذهنی میشوند. مطالعات نشان میدهد کودکان زیر ۶ سال در اثر تماس با سرب، ۵ تا ۱۰ واحد کاهش در IQ دارند که در درازمدت موجب افت هوشی نسلهای آینده خواهد شد. برخی پژوهشها نیز ارتباط احتمالی میان تماس با سرب و افزایش ریسک ابتلا به اوتیسم را مطرح کردهاند، هرچند این ارتباط هنوز قطعی نیست. علاوه بر تهدید سلامت انسان، سرب موجب آلودگی گسترده محیطزیست نیز میشود. این آلودگی از طریق چرخهی طبیعی دوباره به انسان بازمیگردد. به همین دلیل سازمان جهانی بهداشت بر پایش، اطلاعرسانی و کاهش مصرف سرب تأکید فراوان دارد.
امسال پیام اصلی این کمپین این بود: هیچ سطحی از سرب برای کودکان امن نیست.
اطلاعرسانی عمومی و جلب توجه همگانی نسبت به این خطر، گامی کلیدی برای پیشگیری از آسیبهای بلندمدت ناشی از این فلز سمی است.
متن کامل این گفت و گو را در شماره 277 دوماهنامه پوشرنگ از گروه مجلات بسپار که در نیمه آبان ماه 1404 منتشر شده است، می خوانید.
در صورت تمایل به دریافت نسخه نمونه رایگان و یا دریافت اشتراک با شماره های ۰۲۱۷۷۵۲۳۵۵۳ و ۰۲۱۷۷۵۳۳۱۵۸ داخلی ۳ سرکار خانم ارشاد تماس بگیرید. نسخه الکترونیک این شماره از طریق طاقچه و فیدیبو قابل دسترسی است.
