گفت و گوی بسپار با دکتر حسین نازکدست، رییس چهارمین سمینار بین المللی رئولوژی و دکتر فاطمه گوهرپی، دبیر علمی: گردهمایی رئولوژیست ها در تهران

بسپار/ ایران پلیمر چهارمین سمینار بین المللی رئولوژی روزهای سه شنبه و چهارشنبه این هفته 25 و 26 آذرماه در پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی به همت انجمن رئولوژی ایران برگزار می شود.

در ادامه، گفت و گوی خبرنگار گروه رسانه ای بسپار/ ایران پلیمر را با پروفسور حسین نازکدست، رییس چهارمین سمینار بین المللی رئولوژی و دکتر فاطمه گوهرپی، دبیر علمی سمینار می خوانید:

بسپار_ آقای دکتر در ابتدا بفرمایید نقش رئولوژی خصوصا در علوم و مهندسی پلیمر دقیقا چیست؟

دکتر نازکدست: امروزه کاملاً مشخص شده است که رئولوژی نه تنها یکی از مهم‌ترین زمینه‌های علمی و مهندسی در علوم مواد و پلیمر است، بلکه به‌عنوان یک تکنیک قدرتمند و کارآمد نیز نقش بسیار حیاتی در توسعه فناوری‌های مهندسی ایفا می‌کند. رئولوژی دو جنبه اساسی دارد: نخست، جنبه علمی که رفتار مواد را از سطح مولکولی تا سطح صنعتی تحلیل و پیش‌بینی می‌کند و دوم، جنبه تکنیکی که شامل مجموعه‌ای از ابزارها و روش‌های آزمایشگاهی و فرایندی است که امکان اندازه‌گیری، کنترل و بهینه‌سازی عملکرد مواد و تجهیزات را فراهم می‌آورد.

اهمیت این علم برای محققان و صنعتگران از آنجا ناشی می‌شود که تحلیل رفتار مواد از مقیاس مولکولی آغاز و تا مقیاس صنعتی ادامه می‌یابد و بدون استفاده از این داده‌ها، طراحی خطوط تولید، قالب‌ها، دای‌ها، سیلندرها و سایر اجزای فرایندهای پلیمری امکان‌پذیر نیست. داده‌های رئولوژیکی همچنین در طراحی و توسعه ساختار مولکولی پلیمرها کاربردی بی‌بدیل دارند و به بهینه‌سازی وزن مولکولی، شاخه‌داری و شبکه‌ای شدن مواد کمک می‌کنند، به‌گونه‌ای که هر فرایند توسعه یا اصلاح پلیمر باید از فیلتر رئولوژیکی عبور کند. علاوه بر این، تکنیک‌های رئولوژی نقش بسیار مهمی در کنترل کیفیت محصولات پتروشیمی دارند و با تعیین دقیق ساختار مولکولی، رفتار ذوب و فرایندپذیری مواد، امکان تولید محصول با کیفیت و پایدار را فراهم می‌کنند. رئولوژی همچنین ابزاری کلیدی برای شناسایی و تحلیل ساختار آلیاژها، کامپوزیت‌ها و نانوکامپوزیت‌ها است و می‌تواند تعاملات فازی، سازگاری اجزا و رفتار شبکه‌ای مواد را به‌دقت پیش‌بینی کند. به همین دلیل، امروزه دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی کشور اقدام به تجهیز آزمایشگاه‌های خود به دستگاه‌های رئومتر و ابزارهای تکمیلی کرده‌اند تا این علم بتواند به شکلی یکپارچه در طراحی مولکولی، توسعه محصول، بهینه‌سازی فرآیند و کنترل کیفیت مورد استفاده قرار گیرد. بدون شک، رئولوژی امروزه به یک ابزار ضروری برای محققان، طراحان فرآیند و صنعتگران پلیمر تبدیل شده است و نقش آن در پیشرفت علمی و صنعتی کشور غیرقابل انکار است..

بسپار_ چهارمین سمینار رئولوژی پس از سه دوره برگزاری ملی و سه دوره برگزاری بین المللی پیش روست. هدف برگزاری و دستاورد این ادوار از نظر شما چه بوده است؟
دکتر نازکدست: یکی از اهداف اصلی برگزاری این کنفرانس، به‌روز کردن دانش و تحقیقات انجام‌شده در زمینه رئولوژی و تشریح جایگاه آن در علوم مهندسی و ارتباط با دیگر زمینه‌های علمی در ایران و جهان است. در چند سال اخیر، تمام تلاش ما بر این بوده است که با دعوت از شناخته‌شده‌ترین دانشمندان و محققان بین‌المللی، اهداف علمی و آموزشی کنفرانس را به بهترین شکل محقق کنیم. بازخورد شرکت‌کنندگان نیز نشان‌دهنده تأثیر مثبت و موفقیت این تلاش‌ها بوده است، اما متأسفانه هنوز پاسخ قابل توجهی از سوی سازمان‌ها و نهادهای علمی و تحقیقاتی دولتی دریافت نکرده‌ایم. این موضوع محدودیت‌هایی ایجاد کرده است، زیرا انتظار می‌رود چنین نهادهایی نقش حمایتی و سیاست‌گذاری فعال داشته باشند تا فعالیت‌های علمی و پژوهشی کشور با هماهنگی و کارآمدی بیشتری پیش برود.
از سوی دیگر، همکاری و مشارکت صنایع کشور در کنفرانس رئولوژی روند بهبود یافته‌ای داشته است و هر دوره علاقه‌مندی بیشتری برای حضور و استفاده از نتایج علمی کنفرانس مشاهده می‌شود. با این حال، ساختار رقابتی صنایع در ایران هنوز عمدتاً مبتنی بر معیارهای قیمتی و بازارمحور است و رقابت کیفی کمتر شکل گرفته است. در چنین شرایطی، کاربرد علوم و تکنیک‌های پیشرفته مانند رئولوژی هنوز محدود می‌شود، زیرا صنایع تمایل دارند به سرعت به نیازهای روزمره پاسخ دهند و بهره‌گیری از دانش پیشرفته برای آن‌ها کم‌اهمیت جلوه می‌کند. چالش بعدی، وابستگی برخی صنایع و فعالان به تصمیمات و سیاست‌های دولتی است. وقتی زیرساخت‌ها و حمایت‌های لازم از سوی دولت فراهم نمی‌شود و نهادهای دولتی گرفتار مسائل روزمره و مدیریت کوتاه‌مدت هستند، استفاده مؤثر از علوم نوین و تکنیک‌های پیشرفته به تأخیر می‌افتد. در حالی که تجربه جهانی نشان می‌دهد، موفقیت در توسعه علمی و صنعتی صرفاً به حمایت دولت وابسته نیست، بلکه خود صنایع نیز باید پذیرش و انگیزه کافی برای استفاده از دانش و فناوری‌های نوین داشته باشند.
به طور خلاصه، کنفرانس رئولوژی تلاش می‌کند پیوند بین دانشگاه، پژوهش و صنعت را تقویت کرده و جایگاه علمی و عملی رئولوژی را در توسعه صنایع کشور ارتقا دهد، اما تحقق کامل این هدف نیازمند تغییر نگرش رقابت در صنایع و حمایت واقعی نهادهای سیاست‌گذار و دولت است.

بسپار_سمینار برای همسو کردن متخصصین از سایر رشته ها و کنار هم آوردن آنها چه نقشی داشته است؟ میزان مشارکت متخصصین، دانشگاه ها و انجمن های ملی و بین المللی از شاخه های علمی در این رویداد چگونه بوده؟ چه چالش هایی در این خصوص وجود داشت و چگونه مدیریت شد؟
دکتر نازکدست: امروزه روشن است که هیچ صنعت و حوزه علمی به تنهایی نمی‌تواند به پیشرفت مؤثر دست یابد، زیرا فرایندها و فعالیت‌ها به شدت تخصصی شده‌اند و همکاری بین رشته‌ها اجتناب‌ناپذیر است. برای مثال، مهندسی مکانیک و رئولوژی دیگر نمی‌توانند به صورت جداگانه عمل کنند و بهره‌گیری از داده‌ها و تکنیک‌های مولتی‌فنکشنال برای موفقیت در صنایع مختلف ضروری است. پلیمر به دلیل ماهیت چندکارکردی و انعطاف‌پذیری بالا، این امکان را فراهم می‌آورد که از یک ماده خام بتوان صدها محصول متنوع تولید کرد. این ویژگی باعث شده است که کاربردهای پلیمر در صنایع متعدد بسیار گسترده باشد و همکاری‌های بین‌رشته‌ای در سطح جهانی به شکل چشمگیری تقویت شود، به‌طوری که توسعه علمی، مهندسی و صنعتی در این حوزه دیگر قابل تفکیک نیست و نیازمند تعامل مستمر میان علوم پایه، مهندسی و فناوری‌های کاربردی است.

اگرچه در این سمینار همچنان بیشترین گروه مخاطبان را فعالان و محققان حوزه پلیمر تشکیل می‌دهند، تلاش ما بر جذب سایر رشته‌ها نیز ادامه دارد. هنوز نتوانسته‌ایم مشارکت کامل مراکز تحقیقاتی و سازمان‌هایی مانند پتروشیمی را جلب کنیم، اما با وجود محدودیت‌های مالی و چالش‌های ساختاری، همواره در حال پیگیری هستیم. تجربه نشان می‌دهد که بسیاری از صنایع، به ویژه در جنوب کشور، از علوم پایه و تحقیقات آکادمیک فاصله دارند و هنوز درک کافی از اهمیت مشارکت در همایش‌های علمی و کاربرد تکنیک‌های پیشرفته ندارند. حضور صنعتگران در این سمینار تنها به اندازه‌گیری ساده یا اجرای دستگاه‌های ابتدایی محدود نمی‌شود؛ بلکه هدف، انتقال دانش و تکنیک‌های نوین، آموزش روش صحیح بهره‌برداری از تجهیزات پیشرفته و ایجاد پل ارتباطی میان دانشگاه و صنعت است. بسیاری از شرکت‌ها هنوز نمی‌دانند که دستگاه‌های پیشرفته، قابلیت‌ها و اطلاعاتی بسیار فراتر از آنچه خود تجربه می‌کنند ارائه می‌دهند و بدون آموزش و همکاری با دانشگاه، استفاده مؤثر از این تجهیزات و بهره‌گیری از داده‌های رئولوژیکی امکان‌پذیر نیست. بنابراین، مشارکت فعال دانشگاه و صنعت در این کنفرانس، نه تنها به ارتقای دانش و تکنیک در سطح کشور کمک می‌کند، بلکه به ایجاد همکاری مؤثر و توسعه ظرفیت‌های فناورانه صنایع نیز منجر می‌شود.

بسپار_ سیاست گذاری های انجام شده برای این دوره از سمینار شامل چه مواردی بوده و در روزهای برگزاری شاهد چه سخنرانی ها و حضور چه افراد موثری خواهیم بود. انتظار دارید چه خروجی از این دوره حاصل شود؟
دکتر نازکدست: نقش همایش‌های علمی مانند این سمینار، علاوه بر ارائه آخرین یافته‌های تحقیقاتی، ایجاد فرصت‌های آشنایی و تعامل دانشجویان و صنعتگران با دنیای بین‌رشته‌ای رئولوژی است. برای مثال، دانشجویان با مشاهده سخنرانی‌های بین‌المللی مانند پیتر فیشر در زمینه صنایع غذایی، متوجه می‌شوند که رئولوژی محدود به یک حوزه خاص نیست و کاربردهای آن در صنایع مختلف گسترده است. متأسفانه در برخی همایش‌ها این هدف کمتر محقق می‌شود و همایش‌ها اغلب به سمت جمع‌آوری منابع مالی یا رعایت خواسته‌های صنعتی سوق پیدا می‌کنند که می‌تواند منجر به کاهش اصالت علمی برنامه‌ها شود. ما در چهارمین دوره این سمینار تلاش کرده‌ایم با حفظ اصالت علمی و هدف اصلی، این چالش‌ها را مدیریت کنیم، حتی اگر منابع مالی محدود باشد. هدف ما این است که شرکت‌کنندگان، چه دانشجویان و پژوهشگران و چه صنعتگران، بتوانند تأثیر علوم رئولوژی در کاربردهای صنعتی و تحقیقاتی را درک کنند و تشویق شوند تا مسیرهای پژوهشی و حرفه‌ای خود را گسترش دهند. برای این منظور، هر ساله از دانشمندان شناخته‌شده بین‌المللی دعوت می‌کنیم تا سخنرانی کنند، هرچند این کار با سختی‌های قابل توجه همراه است. در چهارمین دوره سمینار، علاوه بر ارائه سخنرانی‌های تخصصی، تلاش شده است که پنل‌های صنعت‌گرا نیز ایجاد شود تا مسائل و نیازهای صنعت کشور بررسی و با یافته‌های علمی مرتبط شود، به گونه‌ای که مشارکت فعال صنعت و دانشگاه تقویت شود و فرصت‌های تحقیق و توسعه کاربردی برای دانشجویان و پژوهشگران فراهم گردد.

بسپار_ چه پیامی برای متخصصین و علاقه مندان به این علم دارید؟
دکتر نازکدست: چهارمین دوره کنفرانس بین‌المللی رئولوژی در پژوهشگاه برگزار می‌شود و در این سمینار تلاش شده است تا از تمام دانشمندان و محققان برجسته این رشته در زمینه‌های مختلف رئولوژی دعوت به عمل آید. همانند دوره‌های پیشین، هدف اصلی این است که شرکت‌کنندگان با جدیدترین اطلاعات و تحقیقات به‌روز داخلی و بین‌المللی آشنا شوند و بتوانند دید گسترده‌ای نسبت به پیشرفت‌های علمی و کاربردهای بین‌رشته‌ای رئولوژی به دست آورند. این کنفرانس فرصتی است تا محققان کشور ضمن دیدار با یکدیگر، با یافته‌های تحقیقاتی انجام‌شده در ایران و خارج از کشور نیز آشنا شوند و شبکه‌سازی علمی و همکاری‌های پژوهشی تقویت شود. از همین‌جا از تمامی علاقه‌مندان و فعالان حوزه پلیمر و علوم مرتبط دعوت می‌کنم که در این رویداد شرکت کنند، زیرا حضور در این سمینار بی‌تردید ارزشمند و سودمند خواهد بود.

اینجا بیشتر بخوانید

بسپار_ در خصوص مقالات رسیده، گزینش هیات داوران و نهایتا مقالات قابل ارایه و سخنرانی‌های کلیدی هم برای مخاطبان بفرمایید. آیا فضای سیاسی بین المللی روی جذب مقالات و حضور سخنرانان موثر بود؟ چگونه مدیریت شد؟

دکتر گوهرپی: در چهارمین دوره کنفرانس بین‌المللی رئولوژی، حدود ۱۳۵ مقاله دریافت شد که پس از داوری، ۵۰ سخنرانی و نزدیک به ۸۰ پوستر علمی ارائه خواهد شد. از این میان، پنج سخنران اصلی از دانشگاه‌های معتبر بین‌المللی دعوت شده‌اند که همه صاحب نام و دارای جوایز معتبر در حوزه رئولوژی هستند. دعوت از آن‌ها بسیار دشوار بود و تنها به دلیل همکاری انجمن رئولوژی ایران با انجمن بین‌المللی رئولوژی و حضور فعال در کنفرانس‌های بین‌المللی میسر شده است. علاوه بر این، ۲۲ سخنرانی کلیدی برگزار می‌شود که از این تعداد، هفت – هشت سخنران از داخل ایران و مابقی از خارج کشور هستند. همچنین ۱۷ سخنرانی دانشجویی و سایر مقالات به صورت پوستر ارائه خواهند شد.
تمام مقالات دریافتی، چه سخنرانی و چه پوستر، کارهای تحقیقاتی جدی و علمی هستند و هر مقاله توسط حداقل چهار داور علمی بررسی شده است. بسیاری از مقالات پوستر نیز در حد سخنرانی علمی بوده‌اند، اما به دلیل محدودیت زمان و ظرفیت، تنها برای ارائه پوستر انتخاب شدند. کمیته علمی کنفرانس از محققان و اعضای انجمن رئولوژی ایران تشکیل شده است و از دانشگاه‌های مختلف داخلی و چند دانشگاه خارجی نیز برای داوری و ارزیابی مقالات دعوت شده‌اند تا کیفیت علمی کنفرانس حفظ شود و ارتقای سطح دانش و تحقیقات در کشور و سطح بین‌المللی تضمین شود.

بسپار_ چه پیامی برای متخصصین و علاقه مندان به این علم دارید؟
گوهرپی: امروزه بیش از هر زمان دیگری، رئولوژی نقش کلیدی در درک و مهندسی دنیای مواد ایفا می‌کند و پلی میان علم و کاربرد است. این موضوع از صنایع پیشرفته گرفته تا حل چالش‌های روزمره مهندسی اهمیت فراوان دارد. با گسترش همکاری‌های علمی و برگزاری چنین همایش‌هایی، نگاه بین‌رشته‌ای و جسارت در تجربه‌گری علمی می‌تواند مرزهای دانش را فراتر ببرد و راه‌حل‌های نوآورانه‌تری برای مسائل پیچیده امروز ارائه کند. حضور فناوری‌های نوظهور باعث می‌شود که رشته‌ها و زمینه‌های تخصصی مختلف مهندسی و علوم با یکدیگر ارتباط تنگاتنگ پیدا کنند و نقش مهندسی در شکل‌دهی زنجیره ابزارها و راهکارهای کاربردی بیش از پیش برجسته شود. به شرط مشارکت فعال و همکاری همگانی، آینده این حوزه روشن و پربار خواهد بود.