یادداشت وارده/ نقدی بر نمایشگاه ایران پلاست: لزوم بازاندیشی در روش های اجرایی نمایشگاه
بسپار/ ایران پلیمر بر اساس آمار رسمی، در نوزدهمین دوره نمایشگاه ایران پلاست بیش از ۶۵۰ شرکت داخلی و ۶۷ شرکت خارجی حضور داشتند؛ رقمی که این دوره را به یکی از پرمشارکتترین ادوار نمایشگاه در بخش غرفه گذاران داخلی در غیاب شرکت های خارجی تبدیل کرده است. مرور مصاحبهها و اظهارنظرهای مسئولان و دستاندرکاران، این تصور را در میان مخاطبان ایجاد میکند که ایران پلاست بزرگترین رویداد حوزه پلاستیک و پتروشیمی در خاورمیانه است.
مهندس محدثه لطیفی
با این حال، اگر نمایشگاه را بر مبنای شاخصهایی همچون میزان حضور شرکتهای بینالمللی، نوآوریهای ارائهشده، ارتباط صنعت و مراکز تحقیقاتی، شبکهسازی منطقهای و جهانی، حجم معاملات و نقش آن در آموزش و توسعه نسل آینده بسنجیم، واقعیت متفاوت خواهد بود. ایران پلاست در شرایط فعلی فاقد بسیاری از کارکردهای کلیدی نمایشگاهی است.
ایران با وجود دارا بودن منابع عظیم انرژی ـ رتبه چهارم ذخایر نفتی، رتبه دوم ذخایر گاز طبیعی، و دسترسی به ۶۸ نوع ماده معدنی ارزشمند از جمله لیتیوم و آنتیموان ـ و همچنین بهرهمندی از نیروی انسانی متخصص و جوان، میتوانست یکی از بازیگران اصلی جهان در صنعت پتروشیمی و پلاستیک باشد. با این وجود، به تدریج نقش فعال خود را از دست داده و به نظارهگری منفعل بدل شده است. تاریخچهای همچون پالایشگاه نفت آبادان (تأسیس ۱۲۹۱) و شرکت پتروشیمی آبادان (تأسیس ۱۳۴۸ با همکاری شرکت لاماس آمریکا) نشان میدهد که این صنعت از قدیمیترین صنایع کشور است؛ اما بررسی روند طی شده نمایشگاه ایران پلاست در سالهای اخیر بیانگر رکود و توقف در مسیر توسعه است-افزایش ظرفیت تولید محصولات متداول با ارزش افزوده پایین را نمیتوان به توسعه نسبت داد-.
این نوشتار با نگاهی تطبیقی به نمایشگاههای معتبر منطقه و جهان ـ از جمله Arabplast، Plast Eurasia، K Show، Chinaplas و North America Plastic Exhibition (NPE) ـ میکوشد نقاط ضعف ایران پلاست را شناسایی کند. حتی در شرایط دشوار فعلی که کشور با محدودیتها و انزوا روبهروست، میتوان با اصلاح این کاستیها کیفیت نمایشگاه را ارتقا داد. روشن است که نخستین گام در مسیر پیشرفت، پذیرش واقعیت و تلاش برای رفع نارساییهاست.
حضور کمرنگ شرکتهای خارجی
مشاهدات میدانی نشان میدهد که حضور شرکتهای خارجی در این دوره و حتی دورههای پیشین نمایشگاه ایران پلاست بسیار محدود بوده است. این در حالی است که چین همواره کوشیده ایران را بهعنوان یک شریک تجاری استراتژیک معرفی کند؛ اما در صنعت پلاستیک چنین رویکردی دیده نمیشود. شرکتهای مطرح چینی در حوزه آمیزههای مهندسی و پیشرفته، همچون Kingfa وPRET، از بزرگترین تأمینکنندگان جهان به شمار میروند، اما در ایران پلاست حضور ندارند. این ضعف بهویژه در بخش ماشینآلات محسوس است؛ جایی که شرکتهای چینی طی سالهای اخیر پیشرفتهای چشمگیری داشتهاند، بهخصوص در صنایعی مانند بازیافت که در ایران کمتر مورد توجه قرار گرفته است. چنین شرکتهایی میتوانستند جایگزین مناسبی برای محصولات غربی باشند .این وضعیت را میتوان از دو منظر نقد و بررسی کرد:
الف) بُعد سیستمی:
لودویگ فون برتالانفی، بنیانگذار تفکر سیستمی، بر این باور است که “هرگاه مرزهای یک سیستم بسته شود و امکان تعامل با بیرون از بین برود، آن سیستم به سوی مرگ خواهد رفت.” شرایط کنونی ایران و انزوای کمسابقه در عرصه جهانی، فرصت همکاری با شرکتهای صاحب فناوری را از میان برده استانحصار شکلگرفته در بازار داخلی نهتنها به سود شرکتهای ایرانی نیست، بلکه آنها را از رقابت و نوآوری بازمیدارد. در نتیجه، حتی اثرگذاری در بازارهای منطقهای مانند عراق، سوریه و افغانستان نیز از دسترس صنایع پلاستیک و پتروشیمی ایران خارج خواهد شد. این بُعد از مسئله نیازمند بازنگری در سیاستهای کلان حاکمیتی است. با این حال، آنچه بیش از همه اهمیت دارد درک این نکته از سوی صاحبان صنایع است که انحصار بازار نه سود، بلکه زیانی جدی برای آنها به همراه دارد.
ب) بُعد نمایشگاهی و بازاریابی:
در نمایشگاههای بینالمللی مانند Plast Eurasia وArabplast، غرفههای ویژهای در نمایشگاههای بزرگتر همچون K Show برپا میشود تا فرصتهای همکاری با شرکتهای ترک و اماراتی معرفی گردد. این غرفهها با ارائه خدماتی نظیر تسهیل دریافت ویزا، راهنمای خرید غرفه و بلیت رایگان، به جذب مشارکتکنندگان کمک میکنند. به بیان دیگر، برگزارکنندگان این نمایشگاهها با حضور فعال در رویدادهای جهانی به شبکهسازی و جذب مخاطب برای نمایشگاه خود میپردازند.
در مقابل، تجربه نگارنده در همکاری با برخی شرکتهای خارجی نشان میدهد که بسیاری از آنها حتی از برگزاری ایران پلاست در کشور مطلع نیستند. بهرهگیری از رویدادهای بینالمللی برای معرفی نمایشگاه ـ هرچند در مقیاس محدود ـ میتواند گامی مؤثر در افزایش پویایی و اعتبار ایران پلاست باشد.
جدول 1. مقایسه آماری نمایشگاههای معتبر صنعت پلاستیک با ایران پلاست هجدهم
| نام نمایشگاه | تعداد کل غرفهها | تعداد کل بازدیدکنندگان | تعداد کشورها (بازدیدکنندگان) | غرفهگذاران از کشورهای مختلف |
| Iran Plast (2024) | 825 | — | — | — |
| Plast Eurasia (2024) | 1606 | 76000 | 114 | 48 |
| Arab Plast (2025) | 770 | 27776 | 134 | 32 |
| K-Show (2022) | 3020 | 177486 | 167 | 59 |
| North America Plastic Exhibition (NPE) (2024) | 2200 | 51396 | 130 | — |
| China Plas (2024) | 4495 | 321,879 | 39 | 38 |
سایت نمایشگاه
یکی دیگر از ضعفهای اساسی نمایشگاه ایران پلاست، نحوه اطلاعرسانی و بهویژه کیفیت وبسایت آن است. بررسی نمایشگاههای مشابه نشان میدهد که جانمایی غرفهها حداقل چهار هفته پیش از آغاز نمایشگاه نهایی و در وبسایت رسمی منتشر میشود. در سایت نمایشگاههای بینالمللی، هر شرکت صفحه اختصاصی خود را دارد که شامل اطلاعات زیر است:
- معرفی شرکت و حوزه فعالیت (مواد اولیه، ماشینآلات، نیمهساختهها، خدمات مهندسی و …)
- شماره سالن و غرفه
- نوآوری یا دستاوردی که در نمایشگاه رونمایی خواهد شد
- نام و مشخصات نماینده شرکت در غرفه به همراه راههای ارتباطی (معمولاً ایمیل)
- اطلاعاتی درباره سابقه کاری و آدرس وبسایت شرکت
چنین ساختار نظاممندی این امکان را برای بازدیدکنندگان فراهم میآورد که از پیش برنامهریزی کنند و بازدیدی هدفمند و با بهرهوری بالاتر داشته باشند. در مقابل، وبسایت نمایشگاه ایران پلاست فاقد این امکانات پایه است و همین موضوع، هم برای شرکتکنندگان و هم برای بازدیدکنندگان، نوعی سردرگمی و نارضایتی ایجاد میکند. بهروزرسانی و ارتقای سایت نمایشگاه، نه یک اقدام فرعی، بلکه ضرورتی استراتژیک است؛ چرا که بستری شفاف و کارآمد برای معرفی شرکتکنندگان، جذب مخاطب و افزایش اعتبار بینالمللی نمایشگاه فراهم میسازد.
ارائه بازخورد
یکی از مهمترین ابزارها برای ارزیابی کیفیت نمایشگاه، جمعآوری و ارائه بازخورد دقیق از بازدیدکنندگان و غرفهگذاران است. پس از پایان نمایشگاه، تیم برگزارکننده باید گزارشی جامع منتشر کند که شامل اطلاعات زیر باشد:
- تعداد کل غرفهگذاران به تفکیک شرکتهای داخلی و خارجی
- تعداد کل بازدیدکنندگان به تفکیک ملیتهای مختلف
- فضای اختصاصیافته نمایشگاه به تفکیک شرکتهای داخلی و خارجی
- محصولات مورد توجه بازدیدکنندگان (مواد اولیه، ماشینآلات، نیمهساختهها و …)
- نوع مواد اولیه مورد توجه (گرمانرم، گرماسخت، الاستومر، افزودنی، فوم، کامپوزیت و …)
- درصد بازدیدکنندگانی که موفق به یافتن محصول مورد نظر خود شدند
- دلایل اصلی بازدید از نمایشگاه (یافتن تأمینکننده جدید، آشنایی با روندها و فناوریهای نوین، مذاکره با تأمینکنندگان فعلی، شبکهسازی، نهاییسازی قراردادها و …)
- رده شغلی بازدیدکنندگان (مدیریت ارشد، مدیران میانی، کارشناسان، دانشجویان و …)
- حوزه تخصصی آنها (تولید، تحقیق و توسعه، بازرگانی, تعمیرات و نگهداری، بازاریابی و …)
- نوع صنعت فعال (بستهبندی، خودروسازی، پزشکی و …)
- درصد بازدیدکنندگانی که به اهداف و انتظارات خود از نمایشگاه دست یافتهاند
- میزان رضایت کلی بازدیدکنندگان
انتشار چنین گزارشی از یکسو نقاط قوت و ضعف نمایشگاه را از نگاه بازدیدکنندگان آشکار میسازد و از سوی دیگر میتواند مبنای تدوین نقشه راه برای دورههای بعدی قرار گیرد. در واقع، بازخورد نه تنها آیینه وضعیت فعلی نمایشگاه است، بلکه نقشهای برای بهبود و ارتقای دورههای آینده محسوب میشود. حداقل در مورد دورههای اخیر نمایشگاه گزارشی با این سطح از دقت و جزییات توسط متولیان امیر منتشر نگردیده است. در مجموع، ارائه بازخورد دقیق و نظاممند، نه یک فعالیت جانبی بلکه ضرورتی بنیادین برای ارتقای نمایشگاه ایران پلاست است. بدون چنین دادههایی، امکان برنامهریزی راهبردی، بهبود تجربه بازدیدکنندگان و افزایش جذابیت نمایشگاه برای شرکتهای داخلی و خارجی فراهم نخواهد شد. به بیان دیگر، کیفیت گزارشهای پس از نمایشگاه همان اندازه اهمیت دارد که کیفیت خود رویداد.
پاسخ به چالشهای کنونی
با توجه به اینکه در سالهای پیشرو، مسائل زیستمحیطی یکی از مهمترین چالشهای ایران و جهان خواهند بود، جامعه پلیمر نیز این وظیف را خواهد داشت که نقش خود را در بهبود و رفع این چالش ایفا کند. این موضوع نباید صرفاً در قالب شعار یا رویدادهای نمایشی پیگیری شود؛ چرا که تجربه نشان داده اقدامات سطحی و تبلیغاتی در گذشته دستاوردی واقعی و پایدار نداشته است.
نمایشگاه ایران پلاست، بهعنوان محلی که نخبگان و متخصصان این حوزه ـ دستکم آنانی که ماندن را به رفتن ترجیح دادهاند ـ گرد هم میآیند، بهترین فرصت برای طرح و پیگیری این بحث است. اهمیت طرح پرسش در چنین بستری حتی از ارائه پاسخ نیز بیشتر است، زیرا پرسشهای درست میتوانند مسیر تحقیق، سرمایهگذاری و سیاستگذاری را برای آینده صنعت روشن کنند.
در عین حال باید به یک خطای رایج در کشور توجه کرد: هرگاه چالشی بهعنوان موضوعی مهم شناخته میشود، معمولاً شاهد تشکیل کارگروههای متعدد و برگزاری همایشهای بیپایان هستیم که خروجی عملی ندارند-با اهمیت یافتن اقتصاد چرخشی در سالهای اخیر همواره یک بخش مشخص در نمایشگاه K به این موضوع اختصاص داده شده است و علاقمندان و یا فعالان در این حوزه میتوانند در این محل با هم تبادل نظر کرده و اقدام به شبکهسازی نمایند و این اقدام در قالب مسیر مشخص و واقعی دنبال میشود-. در ایران پلاست، رویکرد باید متفاوت باشد؛ هدف نه صرفاً گفتوگو، بلکه هدفگذاری روشن، تیمسازی میان دانشگاه، صنعت و سیاستگذاران، و برنامهریزی عملیاتی برای دستیابی به نتایج قابل اندازهگیری است. پرسشهایی که میتوانند محور نمایشگاه آینده قرار گیرند، این است:
«نقش صنعت پلاستیک در بهبود چالشهای زیستمحیطی ایران چیست؟»
چگونه میتوان فناوریهای بازیافت را در صنعت پلاستیک ایران توسعه داد؟
چه نقشی برای پلیمرهای زیستتخریبپذیر و مواد نوین در کاهش آسیبهای زیستمحیطی متصور میتوان متصور بود؟
صنعت پلاستیک ایران تا چه حد آماده پذیرش استانداردها و مقررات بینالمللی محیطزیستی است؟
در نهایت، اگرچه نمایشگاه ایران پلاست در سالهای اخیر توانسته است به (احتمالا) لحاظ کمّی جایگاه مهمی در منطقه پیدا کند، اما از نظر کیفی فاصلهای جدی با نمایشگاههای معتبر جهانی و حتی منطقهای دارد. ارتقای جایگاه این رویداد نیازمند بازاندیشی در شیوه اجرا، بهبود اطلاعرسانی، جذب فعالانه شرکتهای خارجی، ایجاد فضای رقابتی و پرداختن جدی به چالشهای کنونی است. تنها با چنین اصلاحاتی است که ایران پلاست میتواند از یک نمایشگاه صرفاً داخلی فراتر رفته و به سکویی برای تعاملات منطقهای و جهانی بدل شود.
