همایش بحران آلودگی پلاستیک، چالش ها و فرصت های نوین/ چرا معاهده مقابله با آلودگی پلاستیک برای ایران مهم است؟/ جهان نیازمند یک نظم جدید است

بسپار/ ایران پلیمر داستان تدوین یک پیمان جهانی برای مقابله با آلودگی پلاستیک از مارس ۲۰۲۲ و با تصویب یک قطعنامه تاریخی در مجمع محیط زیست سازمان ملل متحد آغاز شد. این قطعنامه، برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد (UNEP) را مأمور کرد تا کمیته مذاکرات بین‌دولتی (INC) را برای تدوین یک سند الزام‌آور تشکیل دهد. از آن زمان تا امروز، INC  سلسله نشست‌هایی را به شرح زیر برگزار کرده است:

INC-1 نوامبر ۲۰۲۲، اروگوئه: اولین نشست با هدف تعیین چارچوب کلی مذاکرات و اصول اولیه برگزار شد.

INC-2  می ۲۰۲۳، فرانسه: در این نشست، اعضا بر روی پیش‌نویس اولیه متن معاهده (Zero Draft) کار کردند.

INC-3 نوامبر ۲۰۲۳، کنیا: این نشست به عنوان نقطه میانی فرآیند مذاکرات شناخته می‌شود و در آن، اولین پیش‌نویس جامع معاهده مورد بررسی قرار گرفت.

INC-4 آوریل ۲۰۲۴، کانادا :مذاکرات در این نشست به تدوین پیش‌نویس ویرایش‌شده‌ای از متن معاهده منجر شد (محمود رحمتی)

و آخرین نشست این کمیته، INC 5.2، در ژنو سوئیس از ۱۴ تا ۲۳ مرداد ۱۴۰۴ برگزار شد و بدون نتیجه به پایان رسید.

دیروز مرکز همایش های کوشک وزارت نفت در واحه ای که نشانی از تهران پر حرارت شهریور نداشت، مهمانان همایش بحران آلودگی پلاستیک، چالش ها و فرصت های نوین را از میان فواره های آب و کوشک های زیبا و گل های پرنده بهشتی در خود پذیرفت تا یک بار دیگر در مورد نقش پلاستیک های مظنون به تهدید آینده زمین  با یکدیگر گفت و گو کنند.

این همایش به ابتکار شرکت ملی صنایع پتروشیمی و با حضور و سخنرانی معاون رییس جمهور و رییس سازمان حفاظت از محیط زیست، معاونین وزارت نفت، معاون وزیر صمت و با حضور مدیران و کارشناسان بخش دولتی و خصوصی، صنایع پتروشیمی و کمتر از صنایع پایین دستی پلیمری و شیمیایی که احتمالا در آستانه نمایشگاه ایران پلاست ملاحظات و اولویت های دیگری داشتند، برگزار شد. این کاستی اخیر را نمایندگان انجمن ملی پلیمر با حضور رییس هیات مدیره و نماینده انجمن در نشست های INC جبران کردند.

همایش با حضور سخنرانانی با دیدگاه های مخالف از ایران و دیگر کشورها (به صورت برخط) و سه نشست تخصصی برگزار شد.

در نشست نخست دکتر سعید ترکمان و مهندس علیرضا صحاف امین به ارایه اهمیت مشارکت و اثرگذاری صنایع پلیمری ایران در تدوین معاهده های بین المللی پرداختند و لزوم سرمایه گذاری در صنعت بازیافت و اقتصاد چرخشی را گوشزد کردند.

به نظر می رسد علاوه بر صنعت پتروشیمی که یک سوم ارز کشور را تامین می کند، لازم است تمامی صنایع پلیمری کشور در بخش تولید و صادرات نسبت به انعقاد چنین معاهداتی در سطح بین المللی که می تواند حیات و ممات آنها را موجب شود، توجه و حساسیت کافی داشته باشند. در صورت رسیدن به توافق و اجرایی شدن معاهده مقابله با آلودگی پلاستیک، عدم در چارچوب قرار گرفتن شرکت ها می تواند برای آنها تحریم های مستقیم و تحریم های ثانویه ی بین المللی را به دنیال داشته باشد که با توجه به شرایط خاص کشور و سایه تحریم های همیشگی (ناشی از برنامه هسته ای)، نور علی نور خواهد بود و بحران اقتصادی جدیدی را رقم خواهد زد.

در 5 دوره نشست INC ائتلاف بزرگی متشکل از اتحادیه اروپا، بریتانیا، کانادا، کنیا، پاناما و بسیاری از کشورهای آفریقایی و آمریکای لاتین، خواستار معاهده‌ای جامع با تمرکز بر کاهش تولید پلاستیک و حذف تدریجی مواد شیمیایی خطرناک هستند، در حالیکه در مقابل، گروه همفکران و کشورهای همسو شامل عربستان سعودی، کویت، روسیه، ایران و مالزی که عمدتاً تولیدکنندۀ نفت هستند، تأکید دارند که محور اصلی توافق باید بر چگونگی مصرف و مدیریت پسماندهای پلاستیکی متمرکز باشد و با اعمال محدودیت بر تولید پلاستیک‌های بکر مخالف هستند.

در این ادامه موضع رسمی ایران در نشست های INC که توسط علی محمد موسوی، معاون امور بین الملل و بازرگانی وزارت نفت در این همایش قرائت شد را می خوانید:

در یک نگاه وسیع و فراتر از مشکل آلودگی پلاستیک اکنون بعد از چندین دهه مذاکره در سطح بین‌المللی سازوکارهای ملی و بین‌المللی به یک درجه از سطح همگرایی و فکری رسیدند که پرداختن به نیازهای چندگانه بشری از جمله انرژی، معیشت و محیط زیست بایستی در یک چارچوب و نگرش جامعه مورد بررسی قرار گیرد و رهیافت‎های حل مشکلات جهانی باید متناسب با شرایط ملی هر کشور یا منطقه تدوین شود به علاوه این رهیافت‌ها باید در مقیاس و ابعاد جهانی قابل اجرا و پیگیری توسط همه کشورها باشد در غیر این صورت نمی‌توان انتظار داشت اهداف و برنامه‌های جهانی برای پرداختن به یک مشکل از جمله آلودگی پلاسیک هرچند حاد و اضطراری در موقع مناسب به سرانجام برسد.

طولانی شدن و عدم دستیابی به سندی مورد توافق همگان در جلسات کمیته مذاکراتی بین دولتی تدوین سند الزام‌آور منع آلودگی پلاستیک یا همان  INCکه بر اساس بند ۱۴ قطعنامه پنجمین نشست مجمع محیط زیست ملل متحد ایجاد شد بدون تردید حاصل تفکر و شیوه یک سویه در تنظیم متون مذاکراتی سند و به ویژه عدم توجه به تبعات احکام پیشنهادی آن برای کشورهای هدف بوده است. نگاهی به فهرست تقریباً بلند موارد اختلاف نظر اختلاف نظیر تعریف چرخه کامل عمر پلاستیک، اعمال محدودیت بر تولید پلیمرهای اولیه، نامشخص بودن دامنه کاربرد معاهده به ویژه در خصوص مواد اولیه شیمیایی، جبران هزینه‌های تحمیلی به محیط زیست و اصل مسئولیت مشترک اما متفاوت توسط کشورهای توسعه یافته نشان می‌دهد موضوع معاهده آلوده پلاستیک ابعاد و تبعات اقتصادی و اجتماعی گسترده‎ای دارد که منافع ملی هر کشور منطقه و به ویژه کشورهای صاحب نفت و گاز و پتروشیمی را دچار چالش جدی می‌کند.

بر این اساس و برای دستیابی به سندی جامع و اجماعی ضرورت دارد که به دلایل نهایی نشدن مذاکرات توجه بیشتری شود تا بتوان مسیر مذاکرات را به سمت و سوی درستی هدایت کرد. باید توجه کرد که عمده اختلاف نظرها در مذاکرات منشا فنی، اقتصادی و ژئوپولیتیکی دارد در واقع رفع آلودگی پلاستیک از محیط زیست دریایی اصلا مورد اختلاف مذاکره کنندگان نیست بلکه چگونگی انجام آن شامل نحوه تامین هزینه‌های اجرای معاهده، آثار اقتصادی بر معیشت بخش زیادی از مردم جهان، مسئولیت کشورهای مختلف، نامشخص بودن مواد جایگزین و نحوه دستیابی به فناوری‌های این مواد، نحوه جبران خسارات اقتصادی و اجتماعی اجرای معاهده برای کشورهای دارنده صنایع پتروشیمی از سایر موارد از این دست محل مناقشه است. ما می‌دانیم و آنها نیز می‌دانند که جهان با چالش آلودگی پلاستیک مواجه است نه چالش پلاستیک!

پرداختن به این چالش بیش از هر چیز نیازمند راه حل‌های مشارکتی، عملگرایانه، عادلانه و منصفانه است که توسعه پایدار را ترویج کرده و به طور معناداری به ریشه‌کنی فقرجهانی کمک کند به همین دلیل است که در میانه روند مذاکرات پلاستیک در بیانیه وزارتی ششمین نشست محیط زیست ملل متحد ایجاد سند الزام آور، عادلانه، موثر، متعادل و جاه‌طلبانه در مورد منع آلودگی پلاستیک خواسته شده است. در عین حال باید تاکید کرد اگرچه دستیابی به چنین معاهده‌ای بسیار مهم است اما باید دقت شود که اقتصاد کشورهای در حال توسعه و معیشت میلیون‌ها نفر تحت تاثیر منفی اجرای این سند قرار نگیرد و حمایت مالی و فناوری کافی برای اجرای موثر معاهده به طور واقعی و ملموس برای این کشورها فراهم شود.

متاسفانه مسیر طی شده در مذاکرات تاکنون عملاً از رویکرد صحیح منع آلودگی پلاستیک به رویکرد جهت‌دار منع تولید پلاستیک تبدیل شده‌است.

به نظر می‌رسد مذاکرات جهانی آلودگی پلاستیک امروز دچار عارضه دو قطبی شدید و فزاینده شده است که دستیابی به توافق را بسیار دشوار می‌کند به طوری که پس از شش دور مذاکرات رسمی و ده‌ها نشست غیر رسمی مشاهده می‌شود که دولت‌ها بنا به استدلال و منافع خود به دو گروه با رویکردهای کاملاً متفاوت یعنی کاهش تولید پلاستیک و تقویت مدیریت بازیافت پلاستیک تقسیم شده‌اند. گروه دوم که شامل گروه‌های همفکر شامل جمهوری اسلامی ایران می‌شود استدلال می‌کنند که پلاستیک به خودی خود آلاینده نیست و نمی‌توان از نقش حیاتی آن در صنایع و کاربردهای مختلف در زندگی و ارتقای رفاه بشر چشم پوشی کرد لذا به جای محدود کردن تولید پلاستیک تمرکز رهیافت‌های جهانی باید به کنترل و محدودسازی اثرات محیط زیستی ناشی از مصرف پلاستیک باشد. به طور مشخص باید تاکید کرد این معاهده باید سوء مدیریت پسماندهای پلاستیک را که عامل اصلی آلودگی است هدف قرار دهد اما این واقعیت ظاهراً به عمد از سوی عده‌ای از کشورها در مذاکرات پلاستیک نادیده گرفته می‌شود در این میان به نظر می‌رسد که کشورهای پیشرفته قصد تحمیل فناوری‌های نوین خود که هنوز از آنها رونمایی نکرده‌اند به عنوان جایگزین پلاستیک به کشورهای در حال توسعه دارند.

شواهد نشان می‌دهد که روند مشابه تصویب کنوانسیون تغییر اقلیم و تحمیل فناوری انرژی تجدید پذیر به کشورهای در حال توسعه در جریان است. صرف نظر از تبعات منفی محدود کردن تولید پلیمرهای اولیه و برخی دیگر از پیشنهادات مطرح شده در طول مذاکرات پلاستیک برای کشورهای دارای صنایع پتروشیمی مشکل دیگر چگونگی تامین هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم اجرای چنین معاهده الزام‌آوری برای کشورها آن هم در شرایطی است که اکثر اقتصادهای جهان با مشکلات حاد اقتصادی به ویژه تحریم مواجه هستند. بر اساس اعلامیه برنامه محیط زیست سازمان ملل برای مقابله با آلودگی پلاستیک تا سال 2040 تقریبا 1.64 تریلیون دلار سرمایه نیاز خواهد بود که این بودجه برای اجرای سیاست‌های جدید جهانی در زمینه رفع آلودگی پلاستیک و توسعه سیستم‌های اندازه گیری و کاهش آلودگی آن مورد نیاز است.

در مذاکرات هنوز روشن نشده است که چه کسانی باید برای اجرای معاهده هزینه کنند و این پول چگونه قرار است استفاده شود.

موفقیت سند منع آلودگی پلاستیکی برای کسب اجماع جهانی به توانایی آن در ایجاد تعادل بین اهداف محیط زیستی با واقعیت‌های اقتصادی و اجتماعی کشورها به ویژه کشورهای وابسته به سوخت‌های فسیلی بستگی دارد به علاوه ضرورت دارد در این سند شعار کلیدی توسعه پایدار یعنی هیچکس نباید نادیده گرفته شود مورد توجه جدی قرار گیرد به طوری که به واسطه این معاهده هیچ کشوری مجبور به انتخاب بین دوگانه توسعه اجتماعی اقتصادی و یا حفاظت از محیط زیست نشود.

توافق نهایی با هر ادبیات و در هر سطحی از تعهدات و تکالیف احتمالاً چشم انداز حفاظت از محیط زیست را باز تعریف خواهد کرد و اثرات ماندگاری بر آینده صنعت نفت و گاز خواهد داشت. تصمیمات نهایی مذاکرات برای بخش نفت و گاز می‌تواند چالشی برای کاهش تقاضا یا فرصتی برای سازگاری و نوآوری در پاسخ به چشم انداز جهانی به سرعت در حال تغییر باشد. از این رو ضرورت دارد از هم اکنون تلاش‌ها و تدابیر لازم در سازگاری صنعت پتروشیمی کشور و همچنین الگوی مصرف و مدیریت پسماند پلاستیک در راستای این تصمیمات اتخاذ شود. این همایش نقطه آغاز چنین تلاش‌ها در سطح ملی است و بدون تردید منشا اقدامات موثر برای کاهش آلودگی پلاستیک و در عین حال تولید پایدار و مسئولانه زنجیره پلاستیک خواهد بود.