اختصاصی بسپار/ تجارت پریفرم، رشد صادرات یا تله تمرکز؟

گروه ترجمه و تولید محتوا در بسپار/ایران پلیمر صنعت پلیمر ایران در سال‌های اخیر به‌تدریج از خام‌فروشی فاصله گرفته و به سمت توسعه زنجیره‌های پایین‌دستی و صادرات محصولات فرآوری‌شده حرکت کرده است؛ مسیری که ارزش افزوده، اشتغال و تاب‌آوری ارزی بیشتری نسبت به فروش مواد اولیه ایجاد می‌کند. یکی از نمونه‌های روشن این تغییر رویکرد، بازار پریفرم PET است. محصولی میانی که از گرانول پلی‌اتیلن ترفتالات تولید می‌شود و مستقیما در صنایع بطری و بسته‌بندی نوشیدنی، آب معدنی، لبنیات و روغن‌های خوراکی مصرف دارد. بررسی داده‌های رسمی گمرک برای سال ۱۴۰۳ و ۹ ماهه نخست ۱۴۰۴ نشان می‌دهد ایران در این بخش نه‌تنها به خودکفایی رسیده، بلکه عملا به صادرکننده منطقه‌ای تبدیل شده است، هرچند روندهای جدید از کاهش نسبی حجم صادرات و افزایش ریسک تمرکز بازار حکایت دارد.

مهندس گلرخ ذوالفقاری، دانشجوی دکتری مهندسی پلیمر 

در سال ۱۴۰۳، تجارت خارجی پریفرم PET تصویر کاملا روشنی از مازاد تولید داخلی ارائه می‌دهد. همان‌طور که در جدول (۱) دیده می‌شود، کل واردات این محصول تنها ۶۸ تن بوده، در حالی که صادرات به بیش از ۲۷ هزار تن رسیده است. از نظر ارزشی نیز صادرات حدود ۲۹ میلیون دلار ثبت شده و تراز تجاری بیش از ۲۸.۵ میلیون دلار مثبت بوده است. رقمی که برای یک محصول پایین‌دستی پلیمری قابل توجه است و نشان می‌دهد بخش عمده نیاز داخلی توسط تولیدکنندگان داخلی تامین می‌شود و مازاد آن به بازارهای خارجی می‌رود.

جدول (۱) – تجارت خارجی پریفرم PET در سال ۱۴۰۳

نکته قابل توجه در این سال، شکاف زیاد قیمت واردات و صادرات است. قیمت متوسط وارداتی بیش از ۷ دلار به ازای هر کیلوگرم ثبت شده، در حالی که قیمت صادراتی حدود ۱ دلار بوده است.

با ورود به سال ۱۴۰۴، تصویر کلی همچنان مثبت است، اما نشانه‌هایی از تغییر روند دیده می‌شود. مطابق جدول (۲)، در ۹ ماهه نخست سال، صادرات حدود ۱۶.۹ هزار تن ثبت شده و ارزش آن به ۱۹.۳ میلیون دلار رسیده است. اگر این رقم به سال کامل تعمیم داده شود، حجم صادرات سالانه به حدود ۲۲ تا ۲۳ هزار تن خواهد رسید که نسبت به عملکرد سال ۱۴۰۳ کاهش نشان می‌دهد. در مقابل، واردات همچنان در سطحی بسیار پایین باقی مانده و عملا نقشی در بازار ندارد.

جدول (۲) – تجارت خارجی پریفرم PET در ۹ ماهه ۱۴۰۴

با وجود افت نسبی حجم صادرات، افزایش قیمت متوسط هر کیلو از ۱.۰۷ به ۱.۱۴ دلار نکته مهمی است. صنعت پریفرم ایران احتمالاً در حال فاصله گرفتن از «رقابت صرفا قیمتی» و نزدیک شدن به «فروش کیفی‌تر» است.

مقایسه مستقیم دو سال، که در جدول (۳) خلاصه شده، نشان می‌دهد صادرات از نظر وزنی حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد کاهش یافته، اما ارزش دلاری افت کمتری داشته و قیمت واحد افزایش پیدا کرده است. این الگو معمولاً در صنایعی دیده می‌شود که در حال عبور از فاز توسعه کمی به فاز بهینه‌سازی سود هستند.

جدول (۳) – مقایسه عملکرد ۱۴۰۳ با برآورد سالانه ۱۴۰۴

اما مهم‌ترین ویژگی ساختار صادرات، تمرکز شدید جغرافیایی است. داده‌های گمرک نشان می‌دهد در ۹ ماهه ۱۴۰۴ بیش از ۹۰ درصد کل صادرات تنها به دو کشور افغانستان و عراق انجام شده است. این تمرکز اگرچه از نظر لجستیکی مزیت محسوب می‌شود ــ زیرا هزینه حمل پایین و روابط تجاری سنتی وجود دارد ــ اما از دید مدیریت ریسک یک ضعف جدی است. چراکه هر اختلال سیاسی، امنیتی یا تجاری در این دو بازار می‌تواند به‌سرعت کل صادرات را تحت تأثیر قرار دهد.

جدول (۴) – مقاصد اصلی صادرات در ۹ ماهه ۱۴۰۴

از منظر اقتصادی، مقایسه پریفرم با ماده خام PET نیز اهمیت زیادی دارد. قیمت جهانی گرانول PET بطری معمولا کمتر از ۹۰۰ دلار در هر تن است، در حالی که پریفرم صادراتی ایران حدود ۱۱۰۰ تا ۱۱۵۰ دلار در هر تن فروخته می‌شود. این اختلاف حداقل ۲۰ تا ۳۰ درصدی نشان می‌دهد تبدیل PET به پریفرم پیش از صادرات، ارزش افزوده قابل توجهی در داخل کشور ایجاد می‌کند. یعنی سود بیشتر، اشتغال بیشتر و وابستگی کمتر به خام‌فروشی. بنابراین توسعه این زنجیره از نظر سیاست صنعتی کاملا منطقی و قابل دفاع است.

در مجموع، داده‌های دو سال اخیر نشان می‌دهد صنعت پریفرم PET ایران از نظر ساختاری یک بخش بالغ و ارزآور است و توانسته با اتکا به تولید داخلی ماده اولیه و مزیت انرژی، جایگاه تثبیت‌شده‌ای در بازارهای منطقه‌ای پیدا کند. با این حال، افت نسبی حجم صادرات و تمرکز بالای بازار، همراه با ریسک‌های ژئوپلیتیکی و محدودیت‌های نقل‌وانتقال مالی، هشداری جدی است که بدون تنوع‌بخشی مقاصد صادراتی، توسعه گریدهای با کیفیت بالاتر و ثبات سیاست‌های تجاری، این مزیت رقابتی می‌تواند به‌سرعت فرسایش یابد. آینده این صنعت نه صرفا به ظرفیت تولید، بلکه به هوشمندی در مدیریت بازار و ریسک‌های خارجی وابسته خواهد بود.