اختصاصی بسپار/ بازیافت پلاستیک از پروژههای پراکنده به برنامههای ملی میرسد
گروه ترجمه و تولید محتوا در بسپار/ایران پلیمر ائتلاف پایاندادن به پسماند پلاستیکی (Alliance to End Plastic Waste) پس از چند سال اجرای پروژههای مستقل، راهبرد خود را تغییر داده و اکنون به دنبال ایجاد سامانههای یکپارچه جمعآوری، سواچینی و بازیافت در مقیاس شهری و ملی است. این سازمان در سال ۲۰۲۵ بیش از ۱۳۸ هزار تن پسماند پلاستیکی مدیریتنشده را کاهش داده و ۱۶۵ هزار و ۳۱۷ تن پسماند پلاستیکی را ارزشآفرینی کرده است. همزمان، بیش از ۶۴۱ میلیون دلار تعهد سرمایهگذاری از منابع بیرونی و سرمایهگذاران اثرگذار برای طرحهای مرتبط با اقتصاد چرخشی جذب شده است.
این تغییر رویکرد بخشی از «راهبرد ۲۰۳۰» ائتلاف است. تجربه شش سال فعالیت نشان داده است که اجرای تعداد زیادی پروژه کوچک، هرچند میتواند نتایج قابل اندازهگیری ایجاد کند، الزاما به تغییر پایدار در سامانه مدیریت پسماند منجر نمیشود. به همین دلیل، منابع اکنون روی تعداد محدودتری از کشورها و همچنین یکی از دشوارترین بخشهای بازیافت، یعنی پلاستیکهای انعطافپذیر، متمرکز شدهاند.
از جمعآوری پسماند تا ایجاد بازار برای مواد بازیافتی
برنامههای کشوری ائتلاف در برزیل، هند، اندونزی، آفریقای جنوبی و منطقه شورای همکاری خلیج فارس با محور عربستان سعودی اجرا میشوند. هدف صرفا افزایش ظرفیت بازیافت نیست؛ جمعآوری، سواچینی، فراورش و در نهایت ایجاد تقاضای پایدار برای مواد بازیافتی باید به یک زنجیره اقتصادی متصل تبدیل شوند.
هر یک از این برنامههای کشوری با دستکم ۱۰۰ میلیون دلار تعهد تامین مالی مشترک همراه شده است. رویکرد نیز براساس شرایط هر کشور متفاوت است، زیرا زیرساخت، مقررات، بازار مواد بازیافتی و شرایط اقتصادی در کشورها یکسان نیست.
اندونزی یکی از نخستین محلهای اجرای این مدل یکپارچه است. در منطقه Malang در جاوه شرقی، برنامهای شامل جداسازی پسماند از مبدا، بهبود جمعآوری، افزایش ظرفیت جداسازی و ارتباط مستقیمتر با بازیافتکنندگان محلی آغاز شده است. تغییر رفتار شهروندان برای جداسازی در مبدا نیز بخشی از برنامه است.
ائتلاف تا ۴۰ میلیون دلار برای گسترش اصول این طرح به چند شهر و منطقه دیگر اندونزی اختصاص داده است. این برنامه در چارچوب طرح مدیریت پسماند جامد برای توسعه شهری پایدار دولت اندونزی و بانک سرمایهگذاری زیرساخت آسیا اجرا میشود.
در هند نیز یک مرکز فراورش پسماند شهری در Mathura-Vrindavan اکنون با حدود ۷۵ درصد ظرفیت فعالیت میکند. این مرکز برای فراورش روزانه حداکثر ۳۰۰ تن پسماند طراحی شده و هدف آن منحرفکردن حدود ۸۰ درصد پسماند شهر از محلهای دفن است.
چرا پلاستیکهای انعطافپذیر در مرکز توجه قرار گرفتهاند؟
در کنار برنامههای کشوری، ائتلاف برنامههای موضوعی را برای مشکلات مشترک بازارهای مختلف ایجاد کرده است و نخستین تمرکز آن روی پلاستیکهای انعطافپذیر قرار دارد.
دلیل انتخاب این گروه قابل توجه است: براساس اطلاعات ارائهشده در گزارش، پلاستیکهای انعطافپذیر بیش از نیمی از بازار جهانی بستهبندی پلاستیکی را تشکیل میدهند، اما در عین حال از دشوارترین مواد برای بازیافت هستند.
مشکل فقط فناوری بازیافت نیست. حتی اگر یک فیلم انعطافپذیر از نظر فنی بازیافتپذیر باشد، باید جمعآوری و سواچینی آن صرفه اقتصادی داشته باشد و ماده بازیافتی حاصل نیز کیفیتی داشته باشد که مشتری حاضر به خرید آن باشد. بنابراین برنامه جدید از بازار مصرف ماده بازیافتی آغاز میکند و سپس جمعآوری، سواچینی و بازیافت را براساس نیاز آن بازار طراحی میکند.
اروپا با مشکل کیفیت روبهروست، آمریکا با کمبود زیرساخت
چالش بازیافت فیلمهای انعطافپذیر در همه بازارها یکسان نیست. در اروپا زیرساخت جمعآوری و بازیافت تا حد زیادی وجود دارد، اما کیفیت ماده بازیافتی همیشه به سطح مورد نیاز کاربردهای نهایی نمیرسد؛ موضوعی که با الزامات مقررات بستهبندی و پسماند بستهبندی اتحادیه اروپا اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
ائتلاف در این بخش با Nextek روی فناوری COtooCLEAN کار میکند. این فناوری با استفاده از CO2 فوقبحرانی، فیلمهای انعطافپذیر پسامصرف را آلودگیزدایی میکند تا امکان تولید مواد بازیافتی با کیفیت بالاتر، از جمله برای بستهبندی غذایی، فراهم شود.
در ایالات متحده مسئله متفاوت است: زیرساخت ناکافی جمعآوری و سواچینی و محدودیت بازار مصرف برای مواد بازیافتی انعطافپذیر مانع توسعه مقیاس بازیافت شده است.
در Phoenix آریزونا، یک مدل جدید برای جمعآوری پسماند فیلم از واحدهای تجاری و صنعتی در حال اجراست. در این طرح، برای تولیدکنندگان کوچکتر پسماند ــ از جمله کارخانهها و بیمارستانهایی که حجم پسماندشان برای جمعآوری سنتی صرفه اقتصادی ندارد ــ عدلبندی در محل و جمعآوری براساس تقاضا فراهم میشود. مطالعهای نیز برای ترسیم عرضه و تقاضای پلاستیکهای انعطافپذیر در آمریکا و شناسایی بازارهای بالقوه مواد بازیافتی در حال انجام است.
۶۴۱ میلیون دلار سرمایه؛ اما پول بهتنهایی کافی نیست
یکی از نکات مهم این برنامه، تاکید بر اقتصاد بازیافت در کنار فناوری آن است. بسیاری از طرحهای اقتصاد چرخشی با وجود برخورداری از فناوری مناسب، به دلیل ریسک سرمایهگذاری، سابقه محدود، زنجیره ارزش پراکنده و نامشخصبودن درآمد آینده، نمیتوانند منابع مالی کافی جذب کنند. این مشکل در کشورهای در حال توسعه که زیرساخت مدیریت پسماند ضعیفتر است، شدیدتر میشود.
از زمان تاسیس ائتلاف در سال ۲۰۱۹ تاکنون، بیش از ۶۴۱ میلیون دلار تعهد مالی از طرف اشخاص ثالث و سرمایهگذاران اثرگذار برای برنامهها جذب شده که بیش از ۵۸۳ میلیون دلار آن به فعالیتهای مرتبط با ماموریت ائتلاف اختصاص یافته است.
اما برای تبدیل بازیافت به کسبوکاری سرمایهپذیر، فقط تزریق پول کافی نیست. پروژهها باید بتوانند در بازه تقریبی سه تا پنج سال مسیر روشنی برای سودآوری نشان دهند و در عین حال برای دورههای طولانیتر هفت تا ۱۵ ساله به تامین مالی مستمر دسترسی داشته باشند.
در این میان، قراردادهای چندساله خرید ماده بازیافتی میتوانند با ایجاد اطمینان درباره درآمد آینده، ریسک سرمایهگذار را کاهش دهند. مسئولیت توسعهیافته تولیدکننده (EPR) نیز میتواند اقتصاد جمعآوری، سواچینی و بازیافت را باثباتتر کند.
ائتلاف همچنین در شکلگیری Plastic Circularity Strategy تحت مدیریت Lombard Odier Investment Managers از طریق سرمایه اولیه و مشاوره فنی مشارکت کرده است. این صندوق در تابستان ۲۰۲۶ مرحله نهایی جذب سرمایه خود را تکمیل کرد و در شرکتهای فعال در اقتصاد چرخشی پلاستیک سرمایهگذاری میکند؛ از جمله Fych Technologies اسپانیا که فناوری بازیافت پلاستیکهای چندلایه پیچیده را توسعه داده و Bloom Biorenewables سوئیس که زیستتوده غیرخوراکی را به مواد شیمیایی و مواد زیستپایه تبدیل میکند.
معیار موفقیت دیگر فقط «چند تن بازیافت شد» نیست
از آغاز فعالیت ائتلاف تاکنون، در مجموع ۳۷۸ هزار و ۱۴۷ تن پسماند پلاستیکی مدیریتنشده کاهش یافته و ۴۱۸ هزار و ۵۲۹ تن پسماند ارزشآفرینی شده است. برنامههای آموزشی و تغییر رفتار آن نیز بیش از ۱.۵ میلیون نفر را پوشش دادهاند و فقط در سال ۲۰۲۵، ۵۵۹ سازمان در تامین مالی، توسعه یا اجرای پروژهها مشارکت داشتهاند.
با این حال، در راهبرد جدید، میزان پسماند جمعآوری یا بازیافتشده بهتنهایی معیار موفقیت نیست. هدف تا سال ۲۰۳۰ ایجاد سامانههای بازیافت تکرارپذیر و از نظر اقتصادی پایدار است؛ سامانههایی که جمعآوری، سواچینی و بازیافت در آنها بهطور موثر انجام شود، زیرساخت پس از پایان حمایت اولیه نیز به فعالیت ادامه دهد و تقاضای بازار و منابع مالی لازم برای رشد آن وجود داشته باشد.
این تغییر نگاه شاید مهمترین نکته راهبرد ۲۰۳۰ باشد: اقتصاد چرخشی پلاستیک تنها با داشتن فناوری بازیافت شکل نمیگیرد. ماده باید جمعآوری و تفکیک شود، بازیافت آن از نظر فنی و اقتصادی امکانپذیر باشد، کیفیت محصول بازیافتی نیاز بازار را پاسخ دهد و در انتهای زنجیره نیز خریداری برای آن وجود داشته باشد. بدون اتصال این حلقهها، حتی پروژههای موفق بازیافت ممکن است با پایان دوره تامین مالی متوقف شوند؛ مسئلهای که اکنون تلاش میشود با گذار از پروژههای پراکنده به سامانههای یکپارچه حل شود.
