آینده کائوچو: آیا زمان خداحافظی با انحصار درخت Hevea فرا رسیده است؟

بسپار/ایران پلیمر بیش از یک قرن است که درخت Hevea brasiliensis منبع اصلی تولید کائوچوی طبیعی در جهان بوده است. اما این وابستگی تاریخی، اکنون با چالش های زیست‌محیطی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی جدی روبه‌رو شده است. .
✅ سه دلیل کلیدی برای جستوجوی منابع غیر درختی کائوچو:
1️⃣ پایداری زیست‌محیطی: درخت Hevea تنها در مناطق استوایی رشد می‌کند. تخریب جنگل های بارانی و مصرف بالای آب برای توسعه مزارع آن، با اصول توسعه پایدار در تضاد است.
2️⃣ ریسک تأمین جهانی: بیماری های قارچی مانند South American Leaf Blight می توانند کل مزارع را نابود کنند و زنجیره تأمین جهانی را مختل سازند.
3️⃣ نیاز به تنوع زیستی و اقلیمی: جهان امروز به کائوچویی نیاز دارد که بتواند در مناطق خشک، سرد یا نیمه‌خشک نیز تولید شود نه فقط در جنوب شرق آسیا. در همین راستا، پژوهش ها بر روی منابع غیر درختی (Non-tree Rubber Sources) سرعت گرفته است.
دو منبع برجسته عبارتاند از: 🌵 Guayule (Parthenium argentatum) – گیاهی مقاوم به خشکی از مناطق بیابانی مکزیک و جنوب آمریکا، با لاتکسی بدون پروتئین‌های آلرژیزا؛ گزینهای ایدهآل برای صنایع پزشکی. 🌼 Russian Dandelion (Taraxacum kok-saghyz) – قاصدکی که در ریشه هایش لاتکس طبیعی باکیفیت تولید می کند و قابلیت کشت مکانیزه در اروپا و آسیا دارد. در کنار این دو، فناوری های نوین بیوتکنولوژی مسیر تازهای را گشوده‌اند: تولید بیوایزوپرن و بیوبوتادین از منابع تجدیدپذیر زیستی (مانند قندها یا بیواتانول). این مسیر می تواند صنعت لاستیک را از وابستگی به نفت و جنگل های استوایی برهاند. 🧪 اما آیا این مسیر به صنعتی شدن رسیده است؟ پاسخ تا حدی «بله» است. شرکت هایی چون Bridgestone و Continental مزارع آزمایشی و خطوط پایلوت تولید Guayule و Dandelion را راه اندازی کرده اند. با این حال، چالش هایی مانند هزینه بالای استخراج، محتوای پایین لاتکس، و نیاز به زیرساخت های جدید هنوز مانع تجاری سازی کامل هستند.

📈 به نظر میرسد آینده، ترکیبی از دو مسیر باشد: منابع زیستی گیاهی بومی مناطق خشک، برای کاهش فشار بر جنگل های استوایی، پلیمرهای بیوسنتزی، برای ایجاد پایداری در زنجیره جهانی تأمین.

💭 پرسش پایانی: به نظر شما، تا چه اندازه امکان دارد در دهه آینده منابع غیر درختی کائوچو جایگزین Hevea Brasiliensis شوند؟ آیا این مسیر میتواند واقعاً صنعتی و اقتصادی شود، یا در حد پروژه های تحقیقاتی باقی خواهد ماند؟

پیمان عزتی دکتری پلیمر