اختصاصی بسپار/ پلکسیگلس؛ پلیمری که جهان نوین را شکل داد
گروه ترجمه و تولید محتوا در بسپار/ایران پلیمر تاریخچهی یکی از تاثیرگذارترین بسپارها در جهان صنعت، یعنی پلکسیگلس (Plexiglas)، از اوایل دههی 1930 میلادی (1310) آغاز شد. در این دوره، دکتر اتو روم (Otto Röhm)، شیمیدان آلمانی، موفق به تولید پلیمتیل متاکریلات (PMMA) شد و شرکت او، Röhm & Haas، این ماده را در سال 1933 (1312) با نام تجاری پلکسیگلس به بازار عرضه کرد. همزمان، در بریتانیا نیز دو شیمیدان به نامهای Rowland Hill و John Crawford در شرکت Imperial Chemical Industries (ICI) موفق به ساخت ورقهای ترانمای آکریلیک شدند که بعدها با نام Perspex شناخته شد.
نخستین گامها در مسیر صنعتی شدن
هرچند پایههای علمی این نوآوری به سال 1901 (1280) و رسالهی دکترای روم دربارهی محصولات بسپارشی اسید آکریلیک بازمیگردد، اما نخستین نتایج صنعتی در سال 1927 (1306) حاصل شد. تنها یک سال بعد، تولید شیشهی ایمنی لایهلایه با لایهی داخلی آکریلیک برای صنعت خودروسازی آغاز گردید.
نقش مهم در تجاریسازی PMMA را Crawford ایفا کرد. او در سال 1932 (1311) موفق شد فرایندی صنعتی و اقتصادی برای تولید این بسپار ارائه دهد که با نام Stevenston Process شناخته شد و هنوز هم با تغییراتی اندک در جهان مورد استفاده قرار میگیرد. مواد اولیهی این فرایند شامل پروپانون، سیانید هیدروژن، متانول و سولفوریک اسید بود.
توسعه در آمریکا و ظهور Lucite
در همان سالها، شرکت آمریکایی DuPont موفق به توسعهی بسپاری مشابه به نام Lucite شد که از سال 1937 (1316) در دسترس بازار قرار گرفت. این ماده به دلیل ترانمایی 93 درصدی (Transparency)، مقاومت در برابر آب و پرتو فرابنفش، و وزن کم، به سرعت جایگاه خود را در صنایع مختلف پیدا کرد.
پلکسیگلس در جنگ جهانی دوم
با آغاز جنگ جهانی دوم، پلکسیگلس به عنوان یک مادهی راهبردی برای صنایع نظامی بهکار گرفته شد. ویژگیهایی همچون سبکی (نصف وزن شیشه معمولی)، مقاومت زیاد در برابر ضربه و ترانمایی بینظیر، آن را به انتخاب اصلی برای کابین خلبان، برجکهای مسلسل جنگندهها، پریسکوپ زیردریاییها و تجهیزات حفاظتی تبدیل کرد. تقاضای عظیم در این دوران باعث رشد چشمگیر فناوریهای رانشگری (Extrusion)، گرماشکلدهی (Thermoforming) و قالبگیری تزریقی این ماده شد.
جوایز و افتخارات
روم در سال 1937 (1316) به دلیل نوآوریهایش مدال طلای نمایشگاه جهانی پاریس را دریافت کرد. در سال 2025 (1404) نیز نام او بهطور رسمی به تالار افتخارات بسپارها (Plastics Hall of Fame) افزوده خواهد شد؛ مراسمی که در تاریخ 7 اکتبر 2025 (15 مهر 1404) در شهر دوسلدورف و همزمان با نمایشگاه K 2025 برگزار خواهد شد.
ورود به دنیای پساجنگ
پس از پایان جنگ، پلکسیگلس به سرعت وارد کاربردهای غیرنظامی شد: تبلیغات نورانی، معماری، گلخانهسازی، مبلمان، تجهیزات بهداشتی، نمایشگاهها و اپتوالکترونیک. طی دهههای 1960 و 1970 (1340 و 1350) استفاده از این ماده در صنایع به اوج رسید و ترکیبات جدیدی برای آمیزهسازی (Compounding) در قالب دانه تولید شدند.
بازارهای نوین و کاربردهای امروزی
امروزه پلکسیگلس و دیگر آکریلیکهای PMMA در حوزههای گستردهای بهکار میروند، از جمله:
• تجهیزات پزشکی و کاشتینهها (Implants)
• آکواریومها و پنجرههای تماشای دریایی
• موانع حفاظتی و شیلدها
• آثار هنری و موزهها
• عدسیها و ابزارهای اپتیکی
• اجزای خودرو شامل چراغهای جلو و عقب، قاب آینهها و زیباسازیهای داخلی
به گفتهی Hans-Peter Hauck، مدیر ارشد عملیات در شرکت Röhm GmbH، PMMA بسپاری است با ترانمایی بینظیر، مقاومت فوقالعاده در برابر شرایط جوی، سبکی، سختی سطح بالا و قابلیت فراورش با تمامی روشهای فرایند گرمانرمها.
زیستپایداری و آیندهی پلکسیگلس
یکی از مهمترین روندهای امروز صنعت، تمرکز بر زیستپایداری (Sustainability) است. فناوریهای نوین مانند وابسپارش Depolymerization که توسط شرکت Trinseo توسعه یافته، امکان بازیافت پسماند PMMA و تولید مواد اولیهی باکیفیت را فراهم میسازد. این فرایند میتواند چرخهی عمر محصولات را کامل کرده و به کاهش ریزپلاستیکها (Microplastics) کمک کند.
به گزارش American Chemistry Council (ACC)، حرکت بهسوی PMMA زیستبسپار (Biopolymer) و بازیافتی نهتنها برای مصرفکنندگان، بلکه برای صنایع خودروسازی، ساختمانی و پزشکی نیز ارزشافزوده ایجاد میکند.
جایگاه امروزی Röhm GmbH
شرکت Röhm GmbH امروز با حدود 2900 کارمند و مراکز تحقیق و تولید در اروپا، آمریکا و چین، یکی از رهبران جهانی در بازار PMMA است. این شرکت محصولات خود را در اروپا، آسیا، آفریقا و استرالیا با نامهای تجاری Plexiglas و Pleximid و در قارهی آمریکا با نامهای Acrylite و Acrymid عرضه میکند.
بازار خودروسازی همچنان مهمترین بخش برای این شرکت است. هاوک میگوید: «ما از دههی 1950 میلادی (1330) در خدمت صنعت خودرو هستیم و امروز با رشد خودروهای انرژی نو (NEVs)، شاهد افزایش تقاضا برای گونههای مقاومتر در برابر مواد شیمیایی و آمیزههای رنگی نوین هستیم.»
از کابینهای جنگنده در دههی 1930 تا چراغهای امروزی خودروهای برقی در دههی 2020، پلکسیگلس نشان داده است که چگونه یک بسپار میتواند نهتنها صنایع، بلکه شیوهی زندگی روزمرهی بشر را دگرگون کند. نزدیک به یک قرن پس از اختراع آن، این ماده با ویژگیهای منحصر به فرد و قابلیت انطباق با فناوریهای نو، همچنان در خط مقدم نوآوری صنعتی قرار دارد.
