اختصاصی بسپار/ آینده کائوچو، آیا زمان خداحافظی با انحصار درخت Hevea فرا رسیده است؟

گروه ترجمه و تولید محتوا در بسپار/ایران پلیمر بیش از یک قرن است که درخت Hevea brasiliensis منبع اصلی تولید کائوچوی طبیعی در جهان بوده است. اما این وابستگی تاریخی، اکنون با چالش‌های زیست‌محیطی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی جدی روبهرو شده است.

دکتر پیمان عزتی

سه دلیل کلیدی برای جستجوی منابع غیر درختی کائوچو:
زیست‌پایداری: درخت Hevea تنها در مناطق استوایی رشد می‌کند. تخریب جنگل‌های بارانی و مصرف بالای آب برای توسعه مزارع آن، با اصول توسعه زیست‌پایدار در تضاد است.
ریسک تأمین جهانی: بیماریهای قارچی مانند South American Leaf Blight میتوانند کل مزارع را نابود کنند و زنجیره تأمین جهانی را مختل سازند.
نیاز به تنوع زیستی و اقلیمی: جهان امروز به کائوچویی نیاز دارد که بتواند در مناطق خشک، سرد یا نیمه‌خشک نیز تولید شود نه فقط در جنوب شرق آسیا.

در همین راستا، پژوهش‌ها بر روی منابع غیر درختی (Non-tree Rubber Sources) سرعت گرفته است.
دو منبع برجسته عبارتاند از:
🌵 Guayule (Parthenium argentatum) – گیاهی مقاوم به خشکی از مناطق بیابانی مکزیک و جنوب آمریکا، با لاتکسی بدون پروتئین‌های آلرژی‌زا؛ گزینه‌ای ایده‌آل برای صنایع پزشکی.
🌼 Russian Dandelion (Taraxacum kok-saghyz) – قاصدکی که در ریشه‌هایش لاتکس طبیعی باکیفیت تولید میکند و قابلیت کشت مکانیزه در اروپا و آسیا دارد.

در کنار این دو، فناوری‌های نوین زیستی مسیر تازهای را گشوده‌اند: تولید ایزوپرن زیست‌پایه و بوتادین زیست‌پایه از منابع تجدیدپذیر زیستی (مانند قندها یا اتانول زیستی).
این مسیر می‌تواند صنعت لاستیک را از وابستگی به نفت و جنگل‌های استوایی برهاند.

اما آیا این مسیر به صنعتی‌شدن رسیده است؟
پاسخ تا حدی «بله» است. شرکت‌هایی چون Bridgestone و Continental مزارع آزمایشی و خطوط پایلوت تولید Guayule و Dandelion را راه‌اندازی کردهاند.
با این حال، چالش‌هایی مانند هزینه بالای استخراج، محتوای پایین لاتکس (شیرابه)، و نیاز به زیرساخت‌های جدید هنوز مانع تجاری‌سازی کامل هستند.
به نظر می‌رسد آینده، ترکیبی از دو مسیر باشد:
منابع زیستی گیاهی بومی مناطق خشک، برای کاهش فشار بر جنگل‌های استوایی،
بسپارهای برساختی (سنتزی) زیستی ، برای ایجاد زیست‌پایداری در زنجیره جهانی تأمین.

پرسش پایانی:
به نظر شما، تا چه اندازه امکان دارد در دهه آینده منابع غیر درختی کائوچو جایگزین Hevea Brasiliensis شوند؟
آیا این مسیر میتواند واقعاً صنعتی و اقتصادی شود، یا در حد پروژه‌های تحقیقاتی باقی خواهد ماند؟