چتر بیمه بر فراز صنعت پلیمر، تحلیلی بر ریسکها و فرصتها
بسپار/ ایران پلیمر صنعت پلیمر به عنوان یکی از زیربخشهای صنایع شیمیایی و تولیدی، سهمی تعیینکننده در اقتصاد دارد و طیف گستردهای از کاربردها، از بستهبندیها تا تجهیزات پیچیده پزشکی و قطعات خودرو، وابسته به آن است. توسعه این صنعت در جهان و ایران به دلیل نقش کلیدی پلیمرها در زندگی روزمره، اجتنابناپذیر بوده است. اما هرچه دامنه استفاده و تنوع محصولات پلیمری گستردهتر میشود، ریسکها و تهدیدهای بالقوه نیز افزایش مییابند. این ریسکها نه تنها از ماهیت فرآیندهای تولید ناشی میشوند بلکه تحت تأثیر قوانین محیطزیستی، تحولات بازار، فشارهای بینالمللی و حتی تغییرات اقلیمی قرار دارند.
در چنین شرایطی بیمه، تنها به عنوان یک مکانیسم جبران خسارت مطرح نیست، بلکه ابزاری راهبردی برای حفظ پایداری مالی، ارتقاء اعتبار و تسهیل توسعه کسبوکارهای پلیمری محسوب میشود در ادامه تلاش میشود ماهیت این ریسکها و نقش بیمه در مدیریت آنها مورد بررسی دقیق قرار گیرد.
ماهیت و ویژگیهای ریسک در صنعت پلیمر
ماهیت فعالیتهای پلیمری با فرآیندهای شیمیایی و فیزیکی حساس همراه است. تولید مواد اولیه مانند پلیاتیلن، پلیپروپیلن یا PVC در واحدهای پتروشیمی با واکنشهای شیمیایی پیچیده، فشارهای بالا و دماهای بسیار زیاد انجام میشود. این شرایط، امکان بروز حوادثی چون انفجار، آتشسوزی یا نشت گازهای سمی را افزایش میدهد. افزون بر این، در واحدهای پاییندستی که به تولید محصولات مصرفی یا آمیزههای پلیمری مشغولاند، ریسکهای دیگری از جمله نقص محصول، عدم انطباق با استانداردها یا حتی صدمات ناشی از استفاده نادرست محصول مطرح میشود.
برای نمونه، کافی است یک نقص کوچک در یک قطعه پلاستیکی مورد استفاده در سیستم ترمز خودرو رخ دهد تا پیامدهای جانی و مالی سنگینی به بار آید. در صنعت بستهبندی مواد غذایی نیز استفاده از آمیزههای پلیمرهای غیراستاندارد میتواند سلامت مصرفکنندگان را به خطر اندازد و منجر به بازگشت گسترده کالا و دعاوی حقوقی شود. بنابراین، صنعت پلیمر ترکیبی از ریسکهای فرآیندی، انسانی، محیطی و بازار را با هم تجربه میکند.
طبقهبندی ریسکهای رایج در صنعت پلیمر
ریسکهای این صنعت را میتوان در چند دسته اصلی جای داد:
- ریسکهای فرآیندی: شامل حوادث ناشی از واکنشهای شیمیایی، انفجار، آتشسوزی، خرابی تجهیزات و نشت مواد شیمیایی. این ریسکها عمدتا به دلیل شرایط عملیاتی حساس و استفاده از مواد خطرناک بروز میکنند.
- ریسکهای محصول: نواقص کیفیتی، استفاده از افزودنیهای نامناسب، یا طراحی غیراستاندارد میتواند آسیب مستقیم به مصرفکننده یا دارایی او وارد کند.
- ریسکهای زیستمحیطی: آلودگی خاک و آب ناشی از ضایعات پلیمری یا انتشار گازهای گلخانهای. این نوع ریسکها بهویژه در ایران کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند، اما در سطح جهانی بهشدت تحت نظارت مقررات بینالمللی هستند.
- ریسکهای انسانی و ایمنی کار: تماس مستقیم کارگران با مواد شیمیایی، سوختگی، سقوط یا آسیب ناشی از کار با ماشینآلات.
- ریسکهای زنجیره تأمین و حملونقل: از تامین مواد اولیه وارداتی تا انتقال محصولات نهایی به بازار، احتمال خسارتهای مالی و تاخیر وجود دارد.
- ریسکهای فناورانه و سایبری: با دیجیتالی شدن فرآیندها، احتمال حملات سایبری به سیستمهای تولیدی و اختلال در خطوط تولید افزایش یافته است. این نوع ریسک نیز در ایران کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
نقش بیمه در مدیریت ریسکهای پلیمری
بیمه در صنعت پلیمر تنها یک قرارداد مالی برای جبران خسارت نیست، بلکه بخشی از راهبرد کلان مدیریت ریسک محسوب میشود. شرکتهای پلیمری با انتخاب و طراحی بیمهنامههای متناسب میتوانند از چند جنبه اساسی بهرهمند شوند:
- جلوگیری از فروپاشی مالی پس از حوادث بزرگ
- افزایش اعتماد مشتریان و شرکای خارجی
- تسهیل ورود به بازارهای صادراتی با رعایت الزامات بیمهای و استانداردی
- ایجاد فضای امن برای سرمایهگذاریهای بلندمدت و نوآوری در فناوری
- کاهش هزینههای ناشی از دعاوی حقوقی و مسئولیتهای مدنی
انواع بیمههای مرتبط با صنعت پلیمر
صنایع پلیمری به دلیل ماهیت فرآیندهای تولید، حساسیت ماشینآلات و الزامات قانونی، نیازمند ترکیبی از بیمههای عمومی و تخصصی هستند. این بیمهها نهتنها از نظر جبران خسارت اهمیت دارند، بلکه برای اعتبارسنجی در بازارهای داخلی و خارجی و حتی در اخذ تسهیلات بانکی یا جذب سرمایهگذار، یک الزام محسوب میشوند.
1.بیمههای مسئولیت
- بیمه مسئولیت مدنی تولیدکننده: پوشش خسارات جانی و مالی ناشی از نقص یا عیب محصولات پلیمری برای مصرفکنندگان یا کاربران.
- بیمه مسئولیت کارفرما: جبران خسارت کارکنانی که در حین انجام وظایف دچار حادثه میشوند.
- بیمه مسئولیت در قبال اشخاص ثالث: پوشش خساراتی که واحد تولیدی بهطور غیرعمد به افراد خارج از سازمان وارد میکند.
۲. بیمههای آتشسوزی و اموال
- پوشش خسارات ناشی از آتشسوزی، انفجار و بلایای طبیعی برای ساختمانها، ماشینآلات، تجهیزات و موجودی انبار.
- این بیمه یکی از پایهایترین و پرکاربردترین بیمهها در صنعت پلیمر است.
۳. بیمههای حملونقل
- پوشش خسارت وارد بر مواد اولیه و محصولات نهایی در جریان حملونقل داخلی یا بینالمللی.
- این بیمه بهویژه برای شرکتهای صادرکننده مواد و محصولات پلیمری حیاتی است.
۴. بیمههای مهندسی
این گروه از بیمهها نقش کلیدی در صنایع پلیمری دارند زیرا ماشینآلات و پروژههای احداث یا توسعه خطوط تولید در معرض ریسکهای جدی هستند. مهمترین پوششهای مهندسی که در ایران نیز ارائه میشوند عبارتند از:
- بیمه تمام خطر نصب (EAR): ویژه پروژههای نصب و راهاندازی ماشینآلات و خطوط تولید جدید.
- بیمه شکست ماشینآلات (MBI): جبران خسارتهای ناشی از خرابی ناگهانی دستگاهها (مانند اکسترودر یا دستگاه تزریق پلاستیک).
- بیمه تجهیزات الکترونیک (EEI): پوشش خسارت تجهیزات الکترونیکی و اتوماسیون صنعتی شامل PLC و تابلوهای برق.
- بیمه عیوب پنهان ماشینآلات (MLOP): مکمل بیمه شکست ماشینآلات که خسارت ناشی از توقف تولید و زیان سود را جبران میکند.
- بیمه تمام خطر پیمانکاران (CAR): در پروژههای احداث ساختمانها و تاسیسات صنعتی پلیمری کاربرد دارد.
۵. بیمههای مکمل و نوین
- بیمه وقفه در کسبوکار (Business Interruption): پوشش زیان ناشی از تعطیلی موقت واحد تولیدی.
- بیمه محیطزیست: پوشش خسارات ناشی از آلودگی و پسماند (در ایران کمتر رایج است و اغلب شرکتها هنوز محصول تخصصی ارائه نمیدهند).
- بیمه سایبری: پوشش ریسکهای ناشی از حملات سایبری به سامانههای دیجیتال و اتوماسیون خطوط تولید (در ایران بسیار محدود است و عمدتاً در قالب طرحهای آزمایشی ارائه شده است).
وضعیت قوانین و الزامات در ایران و جهان
در ایران، قوانینی مانند «آییننامه ایمنی کار با مواد شیمیایی» و «قانون کار» کارفرمایان را ملزم به تامین ایمنی محیط کار و جبران خسارات احتمالی میکند. سازمان ملی استاندارد نیز بر کیفیت محصولات نظارت دارد و سازمان محیط زیست در حوزه ضایعات و آلایندگیهای صنعتی مداخله میکند. اما واقعیت آن است که هنوز در ایران، فرهنگ بیمه و مدیریت ریسک بهطور کامل نهادینه نشده و بسیاری از بنگاهها بیمه را هزینهای غیرضروری میپندارند.
در مقابل، در سطح بینالمللی مقرراتی مانندREACH در اتحادیه اروپا یا TSCA در ایالات متحده وجود دارد که تولیدکنندگان را به رعایت الزامات زیستمحیطی، ایمنی و سلامت ملزم میسازد. در بسیاری از کشورها، برخورداری از پوشش بیمهای معتبر شرط ورود به بازار و همکاری با شرکتهای بینالمللی است.
چالشها و موانع توسعه بیمه در صنعت پلیمر ایران
با وجود اهمیت موضوع، هنوز چالشهایی جدی در مسیر توسعه بیمههای تخصصی برای صنعت پلیمر وجود دارد. برخی از این موانع عبارتند از:
(ادامه دارد …)
مرضیه فرد ذوالفقاری/ کارشناس بیمه
marziyehzolfaghari@yahoo.com
متن کامل این مقاله را در شماره 276 ماهنامه بسپار که در نیمه مهر ماه 1404 منتشر شده است، می خوانید.
در صورت تمایل به دریافت نسخه نمونه رایگان و یا دریافت اشتراک با شماره های ۰۲۱۷۷۵۲۳۵۵۳ و ۰۲۱۷۷۵۳۳۱۵۸ داخلی ۳ سرکار خانم ارشاد تماس بگیرید. نسخه الکترونیک این شماره از طریق طاقچه و فیدیبو قابل دسترسی است.
