اختصاصی بسپار/ دربارهی اقتصاد و هوش مصنوعی توامان چه میدانید؟
بسپار/ایران پلیمر با وجود تمام صحبتها دربارهی هوش مصنوعی که دنیا را زیر و رو میکند، اثرات اقتصادی آن هنوز نامشخص است. سرمایهگذاری عظیمی روی هوش مصنوعی انجام میشود، اما شفافیت کمی درباره آنچه تولید خواهد کرد، وجود دارد.
بررسی هوش مصنوعی اخیرا بخش قابل توجهی از کار دارون عجماوغلو، اقتصاددان برندهی جایزه نوبل، شده است. وی که استاد موسسهی MIT است، مدتهاست تاثیر فناوری در جامعه را، از مدلسازی پذیرش گستردهی نوآوریها گرفته تا انجام مطالعات تجربی دربارهی تاثیر رباتها بر مشاغل، مطالعه میکند.
در اکتبر، عجماوغلو به همراه دو همکارش، دکتر سایمون جانسون از مدرسه مدیریت اسلون MIT و جیمز رابینسون از دانشگاه شیکاگو، جایزه ۲۰۲۴ بانک مرکزی سوئد در علوم اقتصادی به یادبود آلفرد نوبل را برای پژوهش دربارهی رابطهی بین نهادهای سیاسی و رشد اقتصادی دریافت کرد.
از آنجا که بخش زیادی از رشد از نوآوریهای فناوری ناشی میشود، نحوهی استفادهی جوامع از هوش مصنوعی برای عجماوغلو بسیار جالب است. وی در ماههای اخیر مقالات متنوعی دربارهی اقتصاد این فناوری منتشر کرده است.
سوال مهمی که عجماوغلو میپرسد این است: «با وجود هوش مصنوعی مولد چه وظایف جدیدی برای انسانها ایجاد میشود؟ فکر نمیکنم هنوز این موارد را بدانیم و این مسالهی ماست. چه برنامههایی واقعا نحوهی انجام کارهای ما را تغییر خواهند داد؟»
اثرات قابل اندازهگیری هوش مصنوعی چیست؟
از سال ۱۹۴۷، رشد تولید ناخالص داخلی ایالات متحده به طور متوسط حدود ۳ درصد در سال و رشد بهرهوری حدود ۲ درصد در سال بوده است. برخی پیشبینیها ادعا میکنند که هوش مصنوعی این رشد را دو برابر خواهد کرد یا حداقل مسیر رشد بالاتری نسبت به معمول ایجاد خواهد کرد. در مقابل، در یک مقاله با عنوان «اقتصاد کلان ساده هوش مصنوعی» که در شماره اوت مجله Economic Policy منتشر شد، عجماوغلو تخمین میزند که در دههی آینده، هوش مصنوعی با افزایش سالانه بهرهوری حدود 05/0 درصد، در تولید ناخالص داخلی بین ۱.۱ تا ۱.۶ درصد در ۱۰ سال آینده افزایش ایجاد خواهد کرد.
ارزیابی عجماوغلو بر اساس تخمینهای اخیر دربارهی تعداد مشاغلی است که تحت تاثیر هوش مصنوعی قرار میگیرند، از جمله آماری که در مطالعهای در سال ۲۰۲۳ توسط پژوهشگران OpenAI، OpenResearch و دانشگاه پنسیلوانیا ارائه شد و نشان میدهد حدود ۲۰ درصد از وظایف شغلی در ایالات متحده ممکن است در معرض قابلیتهای هوش مصنوعی قرار گیرند. مطالعهای در سال ۲۰۲۴ توسط پژوهشگران MIT FutureTech، مؤسسه بهرهوری و IBM نشان میدهد که حدود ۲۳ درصد از مشاغل رایانهای که در نهایت میتوانند خودکار شوند، در ۱۰ سال آینده به طور سودآوری انجام خواهند شد. پژوهشهای بیشتر نیز نشان میدهد که متوسط صرفهجویی در هزینهها از هوش مصنوعی حدود ۲۷ درصد است.
در مورد بهرهوری، عجماوغلو میگوید: «به نظر نمیرسد که باید 05/0 درصد در ۱۰ سال را کوچک بشماریم. در هر صورت این مقدار بهتر از صفر است. اما نسبت به وعدههایی که افراد در صنعت و مقالات فناوری میدهند، ناامیدکننده است.»
مطمئنا این رقم یک برآورد است و برنامههای کاربردی بیشتری برای هوش مصنوعی ممکن است ظهور کنند. دیگر مشاهدهگران فراتر از برآورد عجماوغلو پیشنهاد کردهاند که جایگزین شدن کارکنان توسط هوش مصنوعی، رشد و بهرهوری بیشتری ایجاد خواهد کرد. گرچه وی اهمیت چندانی برای این موضوع قائل نبوده است. عجماوغلو میگوید: «جایگزینیها از شرایط واقعی که داریم شروع میشود، در حال حاضر فقط مزایای کوچکی ایجاد میکند و مزایای مستقیم موضوع اصلی هستند.»
او اضافه میکند: «سعی کردم مقاله را به روشی بسیار شفاف بنویسم، با بیان اینکه چه چیزی را شامل شده و چه چیزی را شامل نشده است. مردم میتوانند مخالفت کنند و بگویند چیزهایی که من حذف کردهام مهم هستند یا اعداد برای چیزهای شامل شده خیلی کم هستند؛ و این کاملا قابل قبول است.»
کدام مشاغل؟
انجام چنین برآوردهایی میتواند درک ما را از هوش مصنوعی تقویت کند. بسیاری از پیشبینیها دربارهی هوش مصنوعی، آن را انقلابی توصیف کردهاند؛ و تحلیلهای دیگر محتاطتر هستند. پژوهش عجماوغلو به ما کمک میکند تا درک کنیم در چه مقیاسی میتوانیم انتظار تغییر داشته باشیم.
وی میگوید: «بیایید تا سال ۲۰۳۰ پیش برویم. فکر میکنید اقتصاد ایالات متحده چقدر به دلیل هوش مصنوعی متفاوت خواهد بود؟ شما میتوانید یک خوشبین کامل به هوش مصنوعی باشید و فکر کنید که میلیونها نفر به دلیل چتباتها شغل خود را از دست دادهاند، یا شاید برخی افراد به کارکنان فوقالعاده بهرهور تبدیل شدهاند زیرا با هوش مصنوعی میتوانند ۱۰ برابر بیشتر از قبل کار انجام دهند. من اینطور فکر نمیکنم. فکر میکنم بیشتر شرکتها تقریبا همان کارها را انجام خواهند داد. چند شغل تحت تاثیر قرار خواهند گرفت، اما ما هنوز روزنامهنگار، تحلیلگر مالی و کارمندان منابع انسانی خواهیم داشت.»
اگر این درست باشد، هوش مصنوعی به احتمال زیاد به مجموعهای محدود از وظایف دفتری اعمال میشود، جایی که قدرت محاسباتی قوی میتواند حجم زیادی از ورودیها را سریعتر از انسانها پردازش کند.
عجماوغلو اضافه میکند: «کاربرد هوش مصنوعی بر تعدادی از مشاغل اداری تاثیر خواهد گذاشت که مربوط به خلاصهسازی دادهها، تطبیق بصری، تشخیص الگو و غیره هستند و این مشاغل اساسا حدود ۵ درصد از اقتصاد را تشکیل میدهند.»
در حالی که عجماوغلو و جانسون گاهی به عنوان شکاکان هوش مصنوعی در نظر گرفته میشوند، خودشان را واقعگرا میدانند.
عجماوغلو میگوید: «سعی میکنم بدبین نباشم. چیزهایی وجود دارد که هوش مصنوعی مولد میتواند انجام دهد و من واقعا به آن باور دارم.» با این حال، او اضافه میکند: «معتقدم راههایی وجود دارد که میتوانیم از هوش مصنوعی مولد بهتر استفاده کنیم و بهرهوری بیشتری کسب کنیم، اما آنها را به عنوان حوزهی تمرکز صنعت در حال حاضر نمیبینم.»
مفید بودن ماشین، یا جایگزینی کارکنان؟
وقتی عجماوغلو میگوید ما میتوانیم از هوش مصنوعی بهتر استفاده کنیم، منظور خاصی دارد.
یکی از نگرانیهای مهم او درباره هوش مصنوعی این است که آیا به شکل «فایدهی ماشین» در خواهد آمد و به کارکنان کمک میکند تا بهرهوری بیشتری کسب کنند، یا اینکه هدف آن تقلید از هوش عمومی برای جایگزینی مشاغل انسانی خواهد بود. این تفاوت بین، مثلا، ارائهی اطلاعات جدید به یک کارشناس زیستفناوری در مقابل جایگزینی یک نیروی خدمات مشتری با فناوری مرکز تماس خودکار است. به نظر او، تاکنون شرکتها بر مورد دوم تمرکز کردهاند.
عجماوغلو میگوید: «استدلال من این است که ما در حال حاضر جهتگیری اشتباهی برای هوش مصنوعی داریم. ما از آن بیش از حد برای خودکارسازی استفاده میکنیم و به اندازهی کافی برای ارائهی تخصص و اطلاعات به کارکنان استفاده نمیکنیم.»
عجماوغلو و جانسون در کتاب پرطرفدار خود در سال ۲۰۲۳ با عنوان «قدرت و پیشرفت» (انتشارات PublicAffairs) به طور عمیق به این موضوع میپردازند. سوال اصلی کتاب ساده است: فناوری رشد اقتصادی ایجاد میکند، اما چه کسی این رشد اقتصادی را به دست میآورد؟ آیا این نخبگان هستند، یا کارکنان نیز در این سود سهیم میشوند؟
همانطور که عجماوغلو و جانسون به وضوح بیان میکنند، طرفدار نوآوریهای فناوری هستند که بهرهوری کارکنان را افزایش میدهند و در عین حال افراد را شاغل نگه میدارند و این کار در نهایت باید رشد بهتری را حفظ کند.
اما به نظر عجماوغلو، هوش مصنوعی مولد بر تقلید از کل افراد تمرکز دارد. این چیزی را به وجود میآورد که او سالهاست آن را «فناوری متوسط» مینامد، برنامههایی که در بهترین حالت فقط کمی بهتر از انسانها عمل میکنند، اما برای شرکتها صرفهجویی در هزینه ایجاد میکنند. خودکارسازی مرکز تماس همیشه بهرهورتر از انسانها نیست؛ فقط برای شرکتها هزینهی کمتری نسبت به کارکنان دارد. به نظر میرسد برنامههای کاربردی هوش مصنوعی که مکمل کارکنان هستند، عموما در اولویت نقشآفرینان بزرگ فناوری قرار ندارند.
(ادامه دارد …)
برگرداننده: مهندس زهرا آهنگ، Ahang.zahraa@gmail.com
متن کامل این مقاله را در شماره 273 ماهنامه بسپار که در نیمه تیرماه 1404 منتشر شده است، می خوانید.
در صورت تمایل به دریافت نسخه نمونه رایگان و یا دریافت اشتراک با شماره های ۰۲۱۷۷۵۲۳۵۵۳ و ۰۲۱۷۷۵۳۳۱۵۸ داخلی ۳ سرکار خانم ارشاد تماس بگیرید. نسخه الکترونیک این شماره از طریق طاقچه و فیدیبو قابل دسترسی است.
