اختصاصی بسپار/درباره بیمه های صنعتی چه قدر می دانیم؟/ گفت و گو با ناصر رشیدی مدیر مهندسی و انرژی بیمه ملت و محمد اسدی، معاون: کشور ما جزو نقاط کور نقشه جهانی بیمه محسوب می‌شود

بسپار/ایران پلیمر در صنعت مواد پتروشیمیایی به‌ویژه در حوزه تولید، انبارداری، حمل‌ونقل و صادرات، ایمنی کارخانه‌ها و حتی مسئولیت‌های محیط ‌زیستی ریسک‌های قابل توجهی وجود دارد که یکی از راه‌های مدیریت این ریسک‌ها، استفاده از بیمه‌های مهندسی و انرژی است. از این رو مصاحبه با اشخاص متخصص بیمه که با صنایع پلیمری و پتروشیمی کار کرده‌اند می‌تواند کاربردی، آگاهی‌بخش و تاثیرگذار باشد.

بسپار- لطفا خود را معرفی و بفرمایید در چه حوزه‌ای از صنعت بیمه فعالیت دارید؟ همچنین اگر ممکن است، به اختصار توضیح دهید شرکت شما چه نوع خدمات بیمه‌ای برای صنایع تولیدی و به‌ویژه کارخانه‌های پلیمری ارائه می‌دهد.
رشیدی: از قرن پانزدهم به بعد، بیمه به‌عنوان یکی از ارکان اساسی رفاه جوامع و حفاظت از سرمایه‌های انباشته شکل گرفت. صاحبان سرمایه همواره با این دغدغه روبه‌رو بوده‌اند که دارایی‌هایشان در معرض خطرات پیش‌بینی‌ناپذیر قرار دارد و بیمه، پاسخی به همین نیاز تاریخی بود. بدین ترتیب، قراردادهای بیمه به‌تدریج تکمیل شدند و امروزه این صنعت در ابعادی گسترده و پیچیده، در سراسر جهان به فعالیت مشغول است.
صنعت بیمه را می‌توان به درختی تنومند تشبیه کرد که ریشه در جهان دارد و شاخه‌های آن در هر کشور گسترده شده است. این ساختار جهانی، امکان توزیع ریسک را فراهم می‌سازد، به‌گونه‌ای که در صورت بروز حادثه در نقطه‌ای از دنیا، خسارت‌ها با مشارکت شبکه جهانی بیمه جبران شود. در بازارهای بین‌المللی معمول است که شرکت‌های بیمه برای جلوگیری از تمرکز ریسک، بخشی از تعهدات خود را به سایر بیمه‌گران واگذار کنند. این چرخه واگذاری و تجمیع، سبب می‌شود حتی حوادث فاجعه‌بار نیز در سطح جهانی مدیریت‌پذیر شوند. نمونه‌هایی همچون حادثه خلیج مکزیک یا فاجعه برج‌های دوقلوی آمریکا که میلیاردها دلار خسارت به همراه داشت، نشان از کارکرد همین شبکه جهانی بیمه دارد.
با این حال، در ایران به دلیل تحریم‌ها، صنعت بیمه از این چرخه بین‌المللی فاصله گرفته و نتوانسته به‌طور کامل از ظرفیت جهانی توزیع ریسک بهره‌مند شود. هرچند با ابتکارهایی همچون ایجاد «صندوق تحریم» تلاش شده بخشی از خلأها جبران شود، اما همچنان کشور ما جزو نقاط کور نقشه جهانی بیمه محسوب می‌شود. این در حالی است که در صورت اتصال مجدد به زنجیره جهانی بیمه، امکان پوشش‌دهی بهتر ریسک‌ها و افزایش بهره‌وری اقتصادی برای صنایع بزرگ، به‌ویژه در حوزه پلیمر و پتروشیمی، فراهم خواهد شد .صنعت بیمه همواره در کنار صنایع مختلف رشد کرده و همانند چتری بزرگ، ریسک‌های گوناگون صاحبان اموال و صنایع را تحت پوشش قرار داده است، از نابودی دارایی‌ها گرفته تا زیان‌های ناشی از آسیب به اشخاص ثالث. در جهان، گستره بیمه صنعتی بسیار متنوع و پیچیده است، اما در ایران عمدتاً به شکل سنتی و محدودتر اجرا می‌شود.
در حوزه صنایع پلیمری و پتروشیمی، بیمه‌نامه‌ها معمولاً در سه دسته اصلی قرار می‌گیرند. بیمه‌نامه‌های اموال صنعتی شامل بیمه آتش‌سوزی، بیمه‌نامه‌های مهندسی و پوشش انبارداری محصولات، بیمه‌نامه‌های باربری که ریسک حمل‌ونقل مواد اولیه و محصولات نهایی را پوشش می‌دهند و حتی خسارت‌های زیست‌محیطی ناشی از حوادث دریایی را نیز در بر می‌گیرند. نمونه‌ای از آن، پرونده مشهور کشتی آسیای شرقی در آب‌های اندونزی است که به دلیل آلودگی دریا با جریمه‌ای یک میلیارد دلاری مواجه شد و در اخر بیمه‌نامه‌های مسئولیت که شامل مسئولیت کارفرمایان در قبال کارکنان و همچنین مسئولیت صنایع در قبال اشخاص ثالث و محیط پیرامون کارخانه می‌شود.
علاوه بر این موارد، بیمه‌های حمایتی مانند بیمه‌های درمانی، عمر و حوادث نیز وجود دارند که اگرچه مستقیماً جنبه تجاری ندارند، اما در افزایش رفاه کارکنان و ارتقای بهره‌وری سازمان‌ها نقش مهمی ایفا می‌کنند.صنایع پلیمری و پتروشیمی به دلیل ماهیت پرریسک خود از ذخیره‌سازی مواد شیمیایی تا فرآیندهای پیچیده تولید و حمل‌ونقل بیش از هر بخش دیگری نیازمند مدیریت ریسک حرفه‌ای هستند. وجود بیمه‌های صنعتی کارآمد می‌تواند نه‌تنها سرمایه‌های کلان این صنایع را محافظت کند، بلکه به توسعه پایدار و ارتقای جایگاه بین‌المللی صنعت پلیمر ایران نیز کمک شایانی نماید.

بسپار- در این چند حوزه صنعت بیمه برای این صنایع در حال حاضر چه خدماتی ارائه می‌کند؟
اسدی: آنچه صنایع پایین‌دستی پتروشیمی را از بسیاری از دیگر صنایع متمایز می‌کند، ماهیت واکنش‌های شیمیایی پیچیده‌ای است که در بطن فرآیندهای تولید رخ می‌دهد. این واکنش‌ها عمدتاً در رآکتورها و واحدهای تبدیل صورت می‌گیرند، جایی که به دلیل فشار و دمای بسیار بالا، کوچک‌ترین اختلال می‌تواند منجر به حوادثی بزرگ شود. در صنایع پتروشیمی، خوراکی که از پالایشگاه‌ها دریافت می‌شود، طی فرایندهای شیمیایی و به کمک کاتالیست‌ها به ترکیبات واسط و سپس به مواد پلیمری و نهایتاً محصول نهایی تبدیل می‌گردد. در این مسیر، ریسک‌های جدی همچون آتش‌سوزی و انفجار وجود دارند. این مخاطرات می‌توانند هم در رآکتورها و هم به‌واسطه نشتی در در مخازن و خطوط لوله بروز کنند .یکی از خطرات شناخته‌شده در این حوزه، پدیده‌ای است که به آن انفجار ابر بخار (Vapor Cloud Explosion) گفته می‌شود. در این حالت، در اثر نشتی مواد قابل‌اشتعال، ابر بخاری در فضا تشکیل می‌شود که اگر به دمای اشتعال برسد، می‌تواند منجر به انفجاری سهمگین شود. چنین رخدادی نه‌تنها خسارات سنگینی به تأسیسات وارد می‌کند، بلکه آثار زیست‌محیطی و انسانی جبران‌ناپذیری نیز به همراه دارد.
از منظر بیمه‌ای، همه این موارد قابل‌توجه هستند. با این حال، باید توجه داشت که نشتی‌های تدریجی که ناشی از یک حادثه مشخص نباشند، معمولاً در بیمه‌نامه‌های مسئولیت استاندارد تحت پوشش قرار نمی‌گیرند. در مقابل، خسارات ناشی از آلودگی‌های ناگهانی که منجر به بروز مسئولیت در قبال اشخاص ثالث یا محیط زیست شوند، مشروط به آنکه ناشی از یک رویداد بیمه‌پذیر باشند، می‌توانند تحت پوشش قرار گیرند .این تمایزها نشان می‌دهد که طراحی و انتخاب بیمه‌نامه‌های تخصصی برای صنایع پلیمری و پتروشیمی، مستلزم درک دقیق ماهیت ریسک‌های این صنایع است، زیرا ماهیت پرریسک فرآیندهای شیمیایی، پوشش‌های بیمه‌ای متفاوت و جامع‌تری را نسبت به سایر صنایع طلب می‌کند.

بسپار- یکی از دغدغه‌های مدیران کارخانه‌های پلیمر، خرابی تجهیزات و خطوط تولید است. آیا بیمه مهندسی می‌تواند خسارات ناشی از خرابی ناگهانی ماشین‌آلات را پوشش دهد؟ با چه شرایطی؟
رشیدی: یکی از نقاط مشترک صنایع پلیمری با سایر صنایع تولیدی، وابستگی شدید به ماشین‌آلات است. تمامی تجهیزات نصب‌شده در کارخانه‌ها از کمپرسورها و پمپ‌ها گرفته تا مخازن تحت فشار ــ جزو دارایی‌های حیاتی واحد تولیدی محسوب می‌شوند. هرگونه خسارت فیزیکی که منجر به از کار افتادن این ماشین‌آلات شود، در حوزه تعریف «خطر شکست ماشین‌آلات» قرار می‌گیرد.
ماشین‌آلات گلوگاهی (Critical Machinery) در هر صنعت نقشی کلیدی دارند، چرا که توقف آنها مستقیماً منجر به از دست رفتن سود تولیدی تا زمان تعمیر یا جایگزینی خواهد شد. به همین دلیل، یکی از موضوعات مهم در بیمه‌های مدرن صنعتی، پوشش توقف عملیات یا Business Interruption است که می‌تواند زیان ناشی از وقفه تولید در اثر خرابی ماشین‌آلات یا حوادثی همچون انفجار مخازن تحت فشار را جبران کند.
برای درک بهتر موضوع، باید به ماهیت انفجارها اشاره کرد. انفجار به‌طور کلی به دو دسته انفجار فیزیکی و شیمیایی تقسیم می‌شود.در انفجار مکانیکی (فیزیکی)، واکنش شیمیایی رخ نمی‌دهد، بلکه افزایش ناگهانی فشار در یک محیط بسته موجب ترکیدگی می‌شود. نمونه آن، افزایش بیش از حد فشار بخار یا سیال در یک مخزن است. اما انفجار شیمیایی ناشی از یک واکنش شیمیایی است که در نهایت باعث افزایش ناگهانی فشار و انفجار می‌گردد.
در بیمه‌نامه‌های آتش‌سوزی صنعتی، معمولاً تنها انفجارات شیمیایی تحت پوشش قرار می‌گیرند، در حالی که انفجارات مکانیکی از شمول خارج هستند. اما در بیمه‌نامه‌های شکست ماشین‌آلات، این نوع انفجارهای مکانیکی نیز قابل پوشش خواهند بود.علاوه بر پوشش ماشین‌آلات، در صنایع پلیمری و پتروشیمی انواع مختلفی از مسئولیت‌های بیمه‌ای مطرح هستند که می‌توان آنها را در سه محور اصلی دسته‌بندی کرد. مسئولیت عمومی در قبال اشخاص ثالث، برای خسارات جانی یا مالی ناشی از فعالیت کارخانه، مسئولیت کارکنان شامل تعهدات کارفرما در برابر کارکنان و حوادث ناشی از کار و مسئولیت تولید خساراتی که محصولات تولیدشده ممکن است به مصرف‌کنندگان یا اموال آنان وارد کنند.

بسپار- لطفا به‌صورت مشخص توضیح دهید که بیمه‌های مهندسی چه نوع خطراتی را در کارخانه‌های تولیدی پلیمر پوشش می‌دهند؟ آیا نشت مواد شیمیایی خورنده یا حریق ناشی از واکنش‌های گرمازا تحت این بیمه هستند؟
رشیدی: یکی از نگرانی‌های مهم در صنایع پلیمری و پتروشیمی، ریسک ناشی از مواد سمی، خورنده و خطرناک است. این مواد می‌توانند علاوه بر وارد آوردن آسیب‌های غیرقابل جبران به کارکنان داخل کارخانه، محیط پیرامون را نیز تحت تأثیر قرار دهند، از آلودگی خاک و آب‌های زیرزمینی گرفته تا بروز خسارات جانی و مالی گسترده. به همین دلیل، فعالان این حوزه برای ادامه فعالیت ایمن و پایدار، ناگزیر از بهره‌گیری از بیمه‌نامه‌هایی با پوشش‌های وسیع و جامع هستند.
در گذشته، زمانی که صنعت بیمه در جهان تجربه کمتری داشت، چنین ریسک‌هایی ذیل بیمه‌نامه‌های آتش‌سوزی طبقه‌بندی می‌شدند. اما با گسترش صنایع پیچیده و ظهور فناوری‌های نوین، مشخص شد که ماهیت این خطرات کاملاً متفاوت از آتش‌سوزی‌های معمولی است. بیمه آتش‌سوزی تنها پوشش محدودی برای خطرات مشخص داشت و قادر نبود پاسخگوی شدت و ابعاد گسترده حوادث در صنایع شیمیایی و پلیمری باشد.با پیشرفت تدریجی، بیمه‌نامه‌های آتش‌سوزی تکامل یافتند و به سمت بیمه‌نامه‌های تمام‌خطر (All Risks) حرکت کردند. این بیمه‌نامه‌ها، به جای آن‌که صرفاً برخی خطرات مشخص را تحت پوشش قرار دهند، دامنه‌ای وسیع‌تر از حوادث را پوشش می‌دهند و از این طریق آسایش و اطمینان بیشتری برای کارفرمایان و صاحبان صنایع فراهم می‌آورند.
در ایران، به دلیل ماهیت صنایع پلیمری و پتروشیمی و تفاوت آن‌ها با صنایعی چون صنایع غذایی یا سبک، این بخش از صنعت بیمه در نهایت به حوزه بیمه‌های انرژی پیوست. علت اصلی این امر، شدت حوادث در صنایع نفت، گاز و پتروشیمی است که گاه می‌تواند با انفجارها و واکنش‌های شیمیایی بسیار گسترده همراه باشد. بنابراین بیمه‌نامه‌های مربوط به این صنایع، به جای قرار گرفتن در گروه بیمه‌های مهندسی یا آتش‌سوزی ساده، در دسته بیمه‌نامه‌های انرژی صادر می‌شوند.البته از نظر ساختار بیمه‌ای، تفاوت بنیادینی میان بیمه‌نامه‌های انرژی و سایر بیمه‌های صنعتی وجود ندارد، اما نحوه واگذاری ریسک، مدیریت تعهدات و چرخش اطلاعات در این حوزه متفاوت است. در بیمه‌نامه‌های خطرات معین، همواره بیمه‌گذار موظف به اثبات علت حادثه بود. برای مثال، در صورت فساد یک محصول باید مشخص می‌شد که دلیل آن نفوذ آب باران بوده یا فرسودگی طبیعی. این امر در عمل پرونده‌های پیچیده و اختلافات حقوقی متعددی ایجاد می‌کرد. به همین دلیل، حرکت به سمت بیمه‌نامه‌های جامع و تمام‌خطر، راهکاری منطقی برای کاهش اختلافات و افزایش سطح پوشش به شمار می‌رود.

بسپار- تفاوت بین بیمه مهندسی و بیمه آتش‌سوزی در یک کارخانه پلیمری چیست؟ در چه شرایطی توصیه می‌شود هر دو نوع بیمه همزمان اخذ شوند؟
رشیدی: در بیمه‌نامه‌های آتش‌سوزی سنتی، همواره این بیمه‌گذار است که باید اثبات کند حادثه ناشی از خطری بوده که در بیمه‌نامه تعهد شده است. اما در بیمه‌نامه‌های تمام‌خطر، این بار اثبات از دوش بیمه‌گذار برداشته می‌شود و بیمه‌گر به صورت پیش‌فرض مسئول جبران خسارت است، مگر آنکه با مدارک و اسناد معتبر نشان دهد حادثه ناشی از استثنائاتی بوده که در متن بیمه‌نامه ذکر شده است.
این تفاوت بنیادی، دو پیامد مهم دارد. اولا گستره خطرات تحت پوشش در بیمه‌نامه‌های تمام‌خطر بسیار وسیع‌تر از بیمه‌نامه‌های آتش‌سوزی است و بار اثبات علت حادثه از بیمه‌گذار به بیمه‌گر منتقل می‌شود و این امر اختلافات احتمالی را به حداقل می‌رساند.
به همین دلیل، بیمه‌نامه‌های تمام‌خطر عموماً هزینه بیشتری نسبت به بیمه‌نامه‌های آتش‌سوزی دارند، اما در مقابل آسایش، اطمینان و پوشش‌های گسترده‌تری برای صاحبان صنایع فراهم می‌کنند.برای نمونه، تصور کنید یک تولیدکننده مواد اولیه خود را صرفاً از یک تأمین‌کننده خاص دریافت می‌کند. حال اگر در خط تولید آن تأمین‌کننده حادثه‌ای رخ دهد و محصول به موقع به دست تولیدکننده نرسد، تولید کاملاً متوقف خواهد شد و سود حاصل از فروش نیز از دست می‌رود. در بیمه‌نامه‌های پیشرفته امروزی، چنین ریسک‌هایی نیز قابلیت پوشش دارند، به این معنا که علاوه بر جبران خسارت تأمین‌کننده، زیان ناشی از توقف تولید و از دست رفتن سود تولیدکننده نیز تحت پوشش قرار می‌گیرد.متأسفانه در ایران به دلیل آگاهی پایین و آشنایی محدود فعالان صنعتی، استفاده از چنین بیمه‌نامه‌های مدرن کمتر رایج است. در حالی‌که بهره‌گیری از این ابزارها می‌تواند نقش بسیار مهمی در کاهش ریسک عملیاتی، استمرار تولید و تضمین سودآوری صنایع پلیمری و پتروشیمی داشته باشد.

بسپار- آیا نرخ بیمه مهندسی با دیگر بیمه‌ها تفاوت قابل‌توجهی دارد؟
رشیدی: بیمه‌نامه‌های مدرن در صنایع بزرگ، از جمله صنعت پتروشیمی و پلیمر، معمولاً شامل دو بخش اصلی هستند. نخست، بخش احداث کارخانه‌ها و واحدهای تولیدی که تحت عنوان بیمه‌نامه تمام‌خطر احداث شناخته می‌شود. این بیمه‌نامه از لحظه آغاز عملیات ساخت از فونداسیون و نصب تجهیزات تا تحویل کامل پروژه به کارفرما را پوشش می‌دهد. خطرات تحت این بیمه‌نامه در چند دسته کلی جای می‌گیرند. خطرات طبیعی همچون زلزله و سیل،خطاهای انسانی که می‌توانند منجر به خسارات تبعی نظیر آتش‌سوزی یا انفجار شوند و در نهایت خطرات درونی تجهیزات که ناشی از نقص فنی یا عیب محصول بوده و باعث شکست یا از کار افتادن دستگاه‌ها می‌شوند .برای مدیریت این نوع ریسک‌ها، علاوه بر بیمه‌نامه‌های تمام‌خطر، از بیمه شکست ماشین‌آلات نیز استفاده می‌شود. این بیمه‌نامه به طور خاص خسارات ناشی از خرابی‌های درونی تجهیزات را که منجر به توقف تولید می‌شوند تحت پوشش قرار می‌دهد.
بخش دوم بیمه‌نامه‌ها، به نگرانی‌های ناشی از توقف تولید و از دست رفتن درآمد بازمی‌گردد. در دنیای امروز که کارخانه‌ها هزاران نفر نیروی انسانی را به کار گرفته‌اند، حتی چند روز تعطیلی می‌تواند هزینه‌های سنگینی به سازمان تحمیل کند. به همین دلیل، بیمه‌نامه‌های وقفه در تولید (Business Interruption) طراحی شده‌اند تا زیان‌های ناشی از توقف عملیات را جبران نمایند.با این حال، در ایران استفاده از این بیمه‌نامه‌ها به‌ویژه در حوزه پالایشگاهی و پتروشیمی چندان رایج نیست. بخشی از این موضوع به کمبود فرهنگ بیمه‌ای و بخشی دیگر به محدودیت پوشش‌ها بازمی‌گردد. برای مثال، در حالی‌که در بازارهای جهانی پوشش‌هایی با ظرفیت ۱۰ تا ۲۰ میلیون دلار برای مسئولیت‌های صنعتی ارائه می‌شود، در ایران اغلب بیمه‌نامه‌های مسئولیت محدود به مقادیر اندکی چون چند دیه و حداکثر چند میلیارد تومان خسارت مالی هستند. در چنین شرایطی، راهکار استفاده از بیمه‌نامه‌های بین‌المللی و ظرفیت‌های بیمه انرژی است که می‌تواند پوشش‌های جامع‌تری برای صنایع بزرگ فراهم کند.
از سوی دیگر، باید توجه داشت که سرمایه انسانی مهم‌ترین دارایی هر سازمان است. در صورت بروز حوادث کاری، خسارات وارده به کارکنان نه‌تنها هزینه‌های مالی، بلکه تبعات اجتماعی و خانوادگی جبران‌ناپذیری به همراه دارد. بیمه‌نامه‌های مسئولیت کارفرما در قبال کارکنان در همین راستا طراحی شده‌اند. طبق ماده ۶۶ قانون تأمین اجتماعی، اگر حادثه‌ای در محیط کار ناشی از قصور کارفرما رخ دهد، سازمان تأمین اجتماعی علاوه بر پرداخت مستمری به کارگر آسیب‌دیده یا بازماندگان او، حق دارد این مبالغ را از کارفرما بازپس‌گیرد. در شرایط فعلی، این مبالغ می‌تواند به چندین میلیارد تومان برسد، رقمی معادل سال‌ها حقوق یک کارگر. از همین‌رو، انتخاب بیمه‌نامه‌های جامع نه‌تنها ابزاری برای مدیریت ریسک‌های فنی و مالی در صنایع پلیمری و پتروشیمی است، بلکه سپری حیاتی برای حفاظت از نیروی انسانی و استمرار چرخه تولید به شمار می‌رود.

بسپار_در صورت بروز حادثه، فرآیند رسیدگی به خسارت در بیمه‌های صنعتی چگونه انجام می‌شود؟ به‌طور میانگین چقدر زمان می‌برد تا غرامت پرداخت شود؟

(ادامه دارد …)

متن کامل این گفت و گو را در شماره 275 ماهنامه بسپار که در نیمه شهریورماه 1404 منتشر شده است، می خوانید.

در صورت تمایل به دریافت نسخه نمونه رایگان و یا دریافت اشتراک با شماره های ۰۲۱۷۷۵۲۳۵۵۳ و ۰۲۱۷۷۵۳۳۱۵۸ داخلی ۳ سرکار خانم ارشاد تماس بگیرید. نسخه الکترونیک این شماره از طریق طاقچه  و  فیدیبو  قابل دسترسی است.